Mẹo Hướng dẫn Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm 2022

You đang tìm kiếm từ khóa Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm được Cập Nhật vào lúc : 2022-04-24 22:29:06 . Với phương châm chia sẻ Bí quyết về trong nội dung bài viết một cách Chi Tiết 2022. Nếu sau khi Read tài liệu vẫn ko hiểu thì hoàn toàn có thể lại Comments ở cuối bài để Mình lý giải và hướng dẫn lại nha.

8

Skip to content

Ngày đăng: 17/08/2022, 00:19

Tóm tắt giáo trình, bài giảng Cơ sở văn hoá Việt Nam Trần Ngọc Thêm Định nghĩa văn hoáKhái niệm văn hoá thứ nhất do E.B Taylor đưa ra, năm 1871, tác phẩm Văn hoá nguyên thuỷ :Văn hóa là một tổng thể phức tạp gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số trong những khả năng và thói quen khác, được con người sở hữu với tư cách là một thành viên của xã hội.Thuật ngữ “văn hoá học” xuất hiện năm 1989 tại Đại hội giáo viên sinh ngữ, ở Viên (Áo) Trần Ngọc Thêm: Văn hoá là một khối mạng lưới hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và tích luỹ qua quy trình hoạt động và sinh hoạt giải trí thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên tự nhiên và xã hội.Unesco : Văn hoá là tập hợp những đặc trưng tiêu biểu vượt trội về tinh thần, vật chất, tri thức và xúc cảm của xã hội hoặc một nhóm người trong xã hội; văn hóa truyền thống không riêng gì có gồm có văn học và nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp, mà còn cả phong thái sống, phương thức chung sống, những hệ giá trị, truyền thống cuội nguồn và niềm tin.Hồ Chí Minh: Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra với phương thức sử dụng chúng, nhằm mục đích phục vụ lẽ sống sót, đồng thời này cũng là mục tiêu của môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên sống đời thường loài người. Thu Hà – Khoa Văn học Chúc bạn thi tốt CHƯƠNG 1: VĂN HOÁ HỌC VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM PHẦN 1: VĂN HOÁ VÀ VĂN HOÁ HỌC Định nghĩa văn hoá Khái niệm văn hoá E.B Taylor đưa ra, năm 1871, tác phẩm Văn hố ngun thuỷ : Văn hóa tổng thể phức tạp gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp, đạo đức, luật pháp, tập quán số lực thói quen khác, người sở hữu với tư cách thành viên xã hội Thuật ngữ “văn hoá học” xuất năm 1989 Đại hội giáo viên sinh ngữ, Viên (Áo) Trần Ngọc Thêm: Văn hoá khối mạng lưới hệ thống hữu giá trị vật chất tinh thần người sáng tạo tích luỹ qua q trình hoạt động và sinh hoạt giải trí thực tiễn, tương tác người với môi trường tự nhiên tự nhiên xã hội Unesco : Văn hoá tập hợp đặc trưng tiêu biểu vượt trội tinh thần, vật chất, tri thức xúc cảm xã hội nhóm người xã hội; văn hóa truyền thống khơng gồm có văn học nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp, mà phong thái sống, phương thức chung sống, hệ giá trị, truyền thống cuội nguồn niềm tin Hồ Chí Minh: Văn hóa tồn giá trị vật chất tinh thần loài người sáng tạo với phương thức sử dụng chúng, nhằm mục đích phục vụ lẽ sống sót, đồng thời mục tiêu sống lồi người Bốn đặc trưng – chức văn hố Tính khối mạng lưới hệ thống = chức tổ chức triển khai xã hội Tính giá trị = chức kiểm soát và điều chỉnh xã hội Tính nhân sinh = chức tiếp xúc Tính lịch sử = chức giáo dục  Tính khối mạng lưới hệ thống chức tổ chức triển khai xã hội : Để phân biệt khối mạng lưới hệ thống với tập hợp Giúp phát mối liên hệ mật thiết tượng, kiện thuộc văn hoá; phát đặc trưng, quy luật hình thành tăng trưởng Văn hố thường xuyên làm tăng độ ổn định xã hội, phục vụ cho xã hội phương tiện đi lại thiết yếu để ứng phó mơi trường tự nhiên xã hội Nó tảng xã hội  Tính giá trị chức kiểm soát và điều chỉnh xã hội : Nghĩa đen : Trở thành đẹp, thành có mức giá trị Tính giá trị cần để phân biệt giá trị phi giá trị (Vd: Thiên tai, mafia) Là Thước đo mức độ nhân xã hội người Các giá trị văn hố, theo mục tiêu phân thành: Giá trị vật chất giá trị tinh thần + Theo ý nghĩa phân thành : Giá trị sử dụng, giá trị đạo đức, giá trị thẩm mỹ và làm đẹp + Theo thời hạn phân thành : Giá trị vĩnh cửu giá trị thời Sự phân biệt giá trị theo thời hạn được cho phép ta có nhìn biện chứng khách quan nhìn nhận tính giá trị vật, tượng, tránh Xu thế cực đoan, phủ nhận trơn tán dương hết lời Vì vậy, mặt đồng đại, tượng có nhiều hay giá trị tuỳ vào góc nhìn xem xét Một tượng thuộc phạm trù văn hoá hay xem xét mối tương quan mức độ “giá trị” “phi giá trị” Về mặt lịch đại, tượng có tính giá trị hay khơng tuỳ vào chuẩn mực văn hố quy trình lịch sử -> Giúp xã hội trạng thái cân động, khơng ngừng hồn thiện, thích ứng với biển đổi môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên, khuynh hướng chuẩn mực, làm động lực cho tăng trưởng xã hội  Tính nhân sinh chức tiếp xúc: Phân biệt văn hoá tượng xã hội với giá trị tự nhiên Sự tác động người vào tự nhiên mang tính chất chất Vật chất Tinh thần Văn hố học khơng đồng với giang sơn học, giang sơn học: + Giới thiệu vạn vật thiên nhiên – giang sơn – người + Rộng văn hố học khơng gồm giá trị, mà gồm giá trị tự nhiên + Hẹp văn hố học triệu tập vào việc đương đại Nếu ngôn từ hình thức tiếp xúc văn hố nội dung  Tính lịch sử chức giáo dục : Cho phép phân biệt văn hoá thành phầm q trình tích luỹ qua nhiều hệ với văn minh thành phầm ở đầu cuối, độ tăng trưởng quy trình Tạo cho văn hoá bề dày, chiều sâu Buộc văn hoá thường xuyên tự kiểm soát và điều chỉnh, phân loại, phân loại giá trị Tính lịch sử trì truyền thống cuội nguồn văn hoá Truyền thống văn hoá : + Là giá trị tương đối ổn định, tích luỹ tái tạo qua khơng gian, thời hạn + Được đúc rút thành khuôn mẫu xã hội, cố định và thắt chặt hố dạng ngơn ngữ, phong tục tập quán, luật pháp, dư luận, + Tồn nhờ giáo dục Chức giáo dục : Văn hoá thực chức giáo dục nhờ giá trị ổn định (truyền thống cuội nguồn) giá trị hình thành Giá trị ổn định (truyền thống cuội nguồn) giá trị hình thành : +) Tạo thành khối mạng lưới hệ thống chuẩn mực người hướng tới +) Nhờ hai giá trị mà văn hố đóng vai trị định hoàn thành xong nhân cách Từ chức giáo dục, văn hố có chức phái sinh Bảo đảm tính kế tục lịch sử (gien xã hội di truyền phẩm chất người) Phân biệt văn hoá, văn minh, văn vật Tính giá trị Tính lịch sử Khác biệt phạm vi Nguồn gốc Văn hoá Văn hiến Văn vật Văn minh vật chất lẫn tinh thần tinh thần vật chất Thiên giá trị vật chất, kỹ thuật Có bề dày lịch sử Có tính dân tộc bản địa Chỉ trình độ tăng trưởng Có tính quốc tế Gắn bó nhiều với phương Đơng nơng nghiệp Gắn bó nhiều với phương Tây đô thị Cấu trúc khối mạng lưới hệ thống văn hoá Gồm : Văn hoá nhận thức, văn hoá tổ chức triển khai hiệp hội, văn hoá ứng xử với mơi trường tự nhiên, văn hố ứng xử với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên xã hội -> Tất quy định gốc chung Loại hình văn hố PAGE Trong tính khối mạng lưới hệ thống văn hố : + Mơ hình cấu trúc khối mạng lưới hệ thống văn hố đã cho toàn bộ chúng ta biết chung, đồng + Loại hình văn hoá đã cho toàn bộ chúng ta biết riêng, khác lạ Văn hoá nhận thức: vi hệ kho tàng kinh nghiệm tay nghề tri thức vũ trụ người Văn hoá tổ chức triển khai hiệp hội: + Liên quan tới giá trị nội + Gồm vi hệ : văn hoá tổ chức triển khai đời sống tập thể, văn hoá tổ chức triển khai đời sống thành viên Văn hoá tổ chức triển khai tập thể = tầm vĩ mô tổ chức triển khai nơng thơn, vương quốc, thị Văn hố tổ chức triển khai đời sống thành viên = liên quan đời sống riêng tín ngưỡng, phong tục, tiếp xúc, nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp Văn hố ứng xử với mơi trường tự nhiên, văn hố ứng xử với mơi trường xã hội: + Mỗi loại mơi trường có cách xử phù phù thích hợp với loại tác động (2 vi hệ) : tận dụng mơi trường ứng phó mơi trường Với môi trường tự nhiên tự nhiên: tận dụng ăn uống, tạo vật dụng hằng ngày, đồng thời ứng phó thiên tai, với mức chừng cách (giao thơng), với khí hậu, thời tiết, Với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên xã hội: cách giao lưu tiếp biến văn hoá, dân tộc bản địa nỗ lực tận dụng thành tựu dân tộc bản địa lân bang để làm giàu thêm vào cho văn hoá mình; đồng thời lo ứng phó với hpj mặt trận quân sự chiến lược, ngoại giao, PHẦN ĐỊNH VỊ VĂN HỐ VIỆT NAM Loại hình văn hố gốc nơng nghiệp Thuyết khuyếch tán văn hố (culture diffusion) : phổ cập châu Á với ý niệm văn hố hình thành từ TT lan toả nơi khác Thuyết vùng văn hoá ( culture area): phổ cập Mĩ với ý niệm khả tồn nhiều văn hoá dân tộc bản địa khác vùng lãnh thổ Thuyết quy mô kinh tế tài chính – văn hố : Phổ biến Xơ viết, ý niệm tồn nhóm quy mô kinh tế tài chính – văn hoá “Săn bắt – hái lượm – đánh cá” Nông nghiệp cuốc, chăn nuôi, cày = sức khéo động vật hoang dã > Các thuyết không xích míc mà tương hỗ update lẫn nhau, thuyết phù phù thích hợp với Đk khác Phương Đơng (Văn hố gốc nông nghiệp) : + Gồm Châu Á, Châu Phi, Châu Úc -> Phương Đơng điển hình khu vực Đông Nam + Ngôn ngữ đơn lập ; Coi trọng hiệp hội ; Khoanh tay cúi đầu Khí hậu Nghề Ứng xử với mơi trường tự nhiên Tư nhận thức Trong tổ chức triển khai hiệp hội PAGE Nắng nóng, mưa ẩm Trồng trọt Sống định cư, tơn trọng, hoà phù thích hợp với vạn vật thiên nhiên Tổng hợp, biện chứng (trọng quan hệ) ; chủ quan, cảm tính, kinh nghiệm tay nghề VD: Quạ tắm ráo, sáo tắm mưa; Ráng mỡ gà, có nhà phải chống; Được mùa lúa úa mùa cau, mùa cau đau mùa lúa Nguyên tắc : Trọng tình, trọng đức, trọng văn, trọng nữ Cách thức : Linh hoạt*, dân chủ, trọng tập thể VD* : Ở bầu trịn, ống dài ; với bụt mặc áo cà sa, với ma mặc áo giấy Ứng xử với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên xã hội Dung hợp tiếp nhận, mềm dẻo, hiếu hồ đối phó Trọng nữ : + Coi trọng nhà, nhà bếp -> coi trọng phụ nữ, phụ nữ tay hịm chìa khố + “Mẹ”mang nghĩa “chính”, “quan trọng” -> Sơng cái, đường cái, ngón cái, + “Phum” “sóc” người Khmer = mê phum, mê -> mê = mẹ + Tư tưởng trọng nam khinh nữ từ Trung hoa truyền vào, đậm nét nhà Lê tôn Nho giáo làm quốc giáo Mặt trái Tính linh hoạt, Trọng tình Tính tuỳ tiện : + Tính tuỳ tiện tính tinh hoạt -> Giờ giấc cao su, coi thường pháp lý + Tính tuỳ tiện trọng tình -> “Một bồ lí khơng tí tình”, cửa sau “Nhất quen, nhì thân, tam thần, tứ đế” Tính linh hoạt, trọng tình làm tính tổ chức triển khai so với dân cư văn hoá gốc du mục Chủ thể văn hoá Việt Nam, thời hạn văn hoá Việt Nam Vị trí văn hố xã hội xác lập hệ toạ độ chiều : Thời gian văn hố, khơng gian văn hố, chủ thể văn hoá  Chủ thể văn hoá Việt Nam: + Thời đại đồ đồng từ thiên niên kỷ II -> thiên niên kỉ I TCN + Ra đời phạm vi TT hình thành lồi người phía Đơng khu vực hình thành đại chủng phương Nam (Austrailoid)  Thời gian văn hoá Việt Nam : + Xác định từ lúc hình thành văn hố tới tàn lụi + Thời điểm khởi đầu văn hố thời gian hình thành dân tộc bản địa (chủ thể văn hố) quy định Q. trình hình thành dân tộc bản địa Việt Nam phân theo quy trình : a) Vào thời kì đồ đá (10000 năm trước đó) -> Indónesien = cổ Mã Lai, Đơng Nam Á tiền sử Hymalaya + Khu vực Đông Nam Á Mongoloid + Melanésien (thuộc Austrailoid) Đặc điểm người Indónesien : Da ngăm đen, tóc quăn gợn sóng, tầm vóc thấp b) Cuối thời đá mới, đầu thời đại đồ đồng (5000 năm trước đó) -> Chủng Nam Á = Austroasiatic, Bách Việt Nam Trung Hoa + Bắc Đơng Dương Indónesien + Mongoloid Các nét Mongoloid trội -> ngành Mongoloid Phương Nam + Nhóm Môn – khmer : Mnong, khmer, kơho, xtiêng, + Nhóm Việt – Mường : Việt, mường, thổ, chứt, + Nhóm Tày – Thái: Tày, thái, lùng, cao lan, + Nhóm Mèo – Dao: Hmong (mèo), dao, phà thến, c) Quá trình chia tách tiếp tục tiếp nối : -> Người Kinh tách khỏi khối Việt – Mường vào thời điểm cuối thời kỉ bắc thuộc ( kỉ VII – VIII) PAGE Indónesien -> Nam Đảo (austronésien) : (nhóm Chàm) : Chăm, raglai,ede,chru, Hồn cảnh địa lý, khơng gian văn hố, vùng văn hố Việt Nam  Địa lý – khí hậu : Khí hậu : Là xứ nóng, nhiệt đới gió mùa ẩm, mưa nhiều -> Thuận lợi cho nghề nơng Địa hình : Nhiều sơng ngịi, kênh rạch -> Nền văn hố nơng nghiệp lúa nước tăng trưởng Vị trí địa lý: Là giao điểm văn hố, văn minh  Khơng gian văn hố Việt Nam: + Có tính lịch sử nên khơng gian văn hố liên quan đến lãnh thổ không đồng không khí lãnh thổ + Rộng khơng gian lãnh thổ bao qt khơng gian lãnh thổ + Khơng gian văn hố dân tộc bản địa thường chồng lên nhau, có miền giáp ranh + Có cội nguồn, định hình từ Khơng gian văn hố khu vực Đơng Nam Á a Trong phạm vi hẹp , khơng gian gốc văn hố Việt Nam nằm khu vực cư trú người Bách Việt : + Như tam giác, cạnh đáy sông Dương Tử, đỉnh Bắc Trung Bộ + Là nôi nông nghiệp lúa nước, đúc đồng (trống đồng Đông Sơn) + Là bờ cõi giang sơn họ Hồng Bàng Được định hình khơng gian văn hoá khu vực Khu vực Đông Nam Á nên quy tụ khá đầy đủ đặc trưng văn hoá khu vực b Trong phạm vi rộng, khơng gian văn hố Việt Nam nằm khu vực cư trú người Indonésien lục địa + Như tam giác, cạnh đáy sông Dương Tử, đỉnh sông Mê Kông Sự thống cội nguồn : Tạo nên sắc chung người Việt Nam Sự phong phú tộc người : Tạo nên đặc trưng, sắc tiêng vùng văn hoá c vùng văn hoá Việt Nam :  Vùng văn hoá Tây Bắc: + Núi non trùng điệp, núi cao hiểm trở + Từ hữu ngạn sông Hồng tới bắc Thanh Nghệ + Trên 20 dân tộc bản địa cư trú + Thái, Mường đại diện thay mặt thay mặt + Hệ thống tưới tiêu : Mương, phai, lái, lịn + Trang trí khăn piêu Thái, cạp váy Mường, trang phục nữ Hmông + Bô nhạc cụ : khèn, sáo + Múa xoè, trường ca (Tiễn dặn tình nhân, đẻ đất đẻ nước, tiếng hát làm dâu) + Thờ đủ loai hồn, loại thần  Vùng văn hoá Việt Bắc: + Vị trí địa đầu giang sơn, gắn sát với nghiệp dựng nước, giữ nước + Hệ thống núi non hiểm trở tả ngạn sông Hồng PAGE + Dân tộc : Tày, Nung + Trang phục đơn thuần và giản dị + Lễ hội Lồng tồng + Tầng lớp trí thức hình thành sớm + Hệ thống chữ Nơm Tày + Văn hố chợ : Chợ tình, chợ phiên, + Lời ca dao duyên + Văn hoá dân gian phong phú phong phú  Vùng văn hoá Bắc Bộ: + Một hình tam giác, gồm sơng Hồng, sơng Mã, sơng Thái Bình với dân cư Việt (Kinh) sống quần tụ thành làng, xã + Đất đai trù phú, thời tiết mùa + Là tâm điểm đường giao lưu quốc tế + Cư dân không ít người Việt + Là nơi văn hố Đơng Sơn, văn hố Đại Việt ( vùng đất đại trù phú) + Là cội nguồn văn hoá Việt nở Nam Bộ Nam Trung Bộ + Văn hoá dân gian : truyện Trạng, hát quan họ, hát chèo, múa rối + Là nơi phát sinh văn hoá bác học  Vùng văn hoá Trung Bộ: + Một mảnh đất nền trống hẹp chạy dài theo biển, từ Quảng Bình tới Bình Thuận + Khí hậu khắc nghiệt, đất đai khơ cằn, người cần mẫn, hiếu học + Theo nghề biển, bữa tiệc giàu chất biển + Thích ăn cay + Là nơi giao lưu người Việt – Chăm + Từng nơi người Chăm với văn hoá rực rỡ -> Tháp Chăm + Điệu lý, điệu hị + Văn hố Huế: tiêu biểu vượt trội văn hố Việt Nam kỷ 19  Vùng văn hoá Tây Nguyên: + Lưu giữ văn hoá địa truyền thống cuội nguồn, thân thiện văn hố Đơng Sơn (ngun sơ, ngun hợp, hiệp hội) + Sườn đông dải Trường Sơn, Bình – Trị – Thiên + Trung tâm: Gia Lai, Đăk Lăk, Kon Tum, Lâm Đồng + Trên 20 tộc người + Ngôn ngữ : Khmer, Nam Đảo + Trường ca (mang tính chất chất sử thi), khan, h’ă mon + Lễ hội đâm trâu PAGE + Cồng chiêng, đàn tơ rưng , đàn krông pút ; Thờ thần lúa  Vùng văn hố Nam Bộ : + Lưu vực sơng Đồng Nai, sông Cửu Long + Hai mùa khô, mưa + Mênh mông sông nước, kênh, rạch + Cư dân : Việt, Chăm, Hoa + Cư dân địa: Khmer, Mạ, Xtiêng, Chơro, Mnông + Nhà : Trải dài ven kênh, ven lộ + Ăn giàu thuỷ sản + Con người phóng khống + Tín ngưỡng, tơn giáo phong phú, phức tạp + Sớm tiếp cận, đầu giao lưu hội nhập văn hoá phương Tây + Vọng cổ, cải lương, hát tài tử Trung Hoa cổ lại dấu ấn sâu đậm tới văn hoá Việt Nam Cơ sở làm ra khu biệt văn hoá Việt Nam – Trung Quốc : Mối liên hệ mật thiết với Đơng Nam Á, tính thống phong phú (tuyệt đại dân cư bắt nguồn từ nguồn gốc nhân chủng, ngơn ngữ, văn hố.) PHẦN TIẾN TRÌNH VĂN HỐ VIỆT NAM  Tiến trình văn hố Việt Nam chia quy trình : Văn hoá tiền sử, văn hoá Văn Lang – Âu Lạc, văn hoá thời chống Bắc thuộc, văn hoá Đại Việt, văn hoá Đại Nam, văn hoá đại  quy trình chia lớp: Lớp văn hoá địa, lớp văn hoá giao lưu với Trung Hoa khu vực, lớp văn hoá giao lưu với phương Tây Lớp văn hoá địa = văn hoá tiền sử + văn hoá Văn Lang – Âu Lạc (dùng văn tự cổ) Lớp văn hoá giao lưu với Trung Hoa khu vực = văn hố thời kì Bắc thuộc + văn hoá Đại Việt (dùng chữ Hán, chữ Nơm) Lớp văn hố giao lưu với Phương tây = văn hoá Đại Nam + văn hoá đại (dùng chữ Quốc ngữ) Lớp văn hoá địa  Giai đoạn văn hoá tiền sử ( Cách 50 vạn – 3000 năm TCN ) + Các văn hố tiêu biểu vượt trội: Văn hố Hồ Bình, Bắc Sơn + Di khảo cổ : Sũng Sàm, Tràng Kênh, Gị Bơng, Đồng Đậu, Gị Mun, + Dấu tích: Bào tử phấn lúa, vỏ trấu, gạo cháy, mảnh chò xôi, + Dựa sở kinh tế tài chính hái lượm tăng trưởng vùng rừng nhiệt đới gió mùa Thành tựu: + Sự hình thành nơng nghiệp lúa nước (Bộ lạc Hồ Bình ý tưởng sáng tạo nơng nghiệp) + Tổ chức xã hội: tiến từ bầy người thành bộc lạc (biết làm nhà, dưỡng gia súc, ) + Kĩ thuật mài đá, chế tác gốm tăng trưởng PAGE + Trồng dâu nuôi tằm làm quần áo; tục uống chè; dưỡng gia súc + Làm nhà sàn; dùng thuốc hình ảnh Thần Nơng  Giai đoạn văn hố Văn Lang – Âu Lạc (Thiên niên kỉ TCN – 179 TCN, khoảng chừng thiên niên kỉ TCN) Văn hoá Đông Sơn : + Xây dựng nhà nước : Nhà nước Văn Lang + Nông nghiệp lúa nước tăng trưởng -> Phát triển nông cụ, chế biến nông sản + Kỹ thuật luyện kim, đúc đồng thau, trống đồng Đơng sơn + Thờ mặt trời, thần nơng, tín ngưỡng phồn thực, + Là đỉnh điểm văn hoá Việt Nam, xác lập sắc dân tộc bản địa Văn hoá Sa Huỳnh: + Nằm miền Trung (từ Đèo ngang tới Bình Thuận) + Đặc trưng văn hố: Mai táng mộ chum Kỹ thuật sản xuất đồ sắt đỉnh điểm Óc thẩm mĩ phong phú , trang sức đẹp phong phú Bn bán đường thủy tăng trưởng Văn hố Đồng Nai (Thế kỉ II -> Thế kỉ I TCN) : + Nằm châu thổ sông Cửu Long, Đông Nam Bộ + Kỹ thuật chế tác đồ đá, đặc trưng : Đàn đá + Nghề phổ cập : trồng lúa cạn, nương rẫy, săn bắn Lớp văn hoá giao lưu với Trung Hoa khu vực Xu thế trái ngược nhau: Xu hướng Hán hoá mặt văn hoá Xu thế chống Hán hoá, Việt Nam hoá ảnh hưởng từ Trung Hoa *Giai đoạn văn hoá chống thời kì Bắc thuộc (Từ TCN -> Ngơ Quyền giành lại giang sơn, 179 TCN-938): Đặc điểm thứ : + Ý thức đối kháng quật cường thường trực trước nguy xâm lăng từ phía phong kiến phương Bắc + Phong trào: Hai Bà Trưng, Triệu Thị Trinh, Lí Bơn, Triệu Quang Phục, Mai Thúc Loan, Đặc điểm thứ hai: + Sự suy tàn văn minh Văn Lang – Âu Lạc, bắt nguồn từ suy thối tự nhiên có tính quy luật văn hoá sau đạt đến đỉnh điểm tàn phá cố ý kẻ xâm lược phương Bắc với thủ đoạn đồng hoá thâm độc + Dân Mã Lưu : dân TQ sang lẫn để đồng hoá người Việt Đặc điểm thứ ba : + Giai đoạn văn hoá chống Bắc thuộc mở đầu trình giao lưu – tiếp nhận văn hố Trung Hoa khu vực -> Mở đầu cho văn hoá Việt Nam hội nhập văn hoá khu vực + Tuy tiếp xúc nhiều chưa tiếp nhận văn hoá TQ nhiều, Nho giáo chưa tồn tại chỗ đứng PAGE Lí văn hố xâm lăng, áp đặt Trong Phật giáo đến Việt Nam hoà bình nên tự giác tiếp nhận -> Xu hướng chống Hán hoá mặt văn hoá, Việt Nam hoá ảnh hưởng Trung Hoa Các vùng văn hoá: Văn hoá Châu thổ Bắc Bộ – Văn hoá Chămpa- Văn hố Ĩc eo :  Văn hố Châu thổ Bắc Bộ: + Chính sách Hán hố giao lưu văn hoá cưỡng + Đối kháng văn hoá Hán để bảo tồn sắc dân tộc bản địa + Tiếp biến văn hoá Hán làm giàu cho văn hoá truyền thống cuội nguồn  Văn hoá Chămpa : + Tồn từ kỷ đến 1697 + Kế thừa di sản văn hoá Sa Huỳnh, chịu ràng buộc sâu đậm văn hoá Ấn Độ : Tổ chức nhà nước: vua xem hậu thân Thần mặt đất, đồng với thần Siva Tín ngưỡng: thờ cúng tổ tiên, thờ quốc mẫu Po Iunaga, tục thờ Linga, Tôn giáo thống : đạo Bà la mơn Tiếp nhận ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ chữ viết, lịch, kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc,  Văn hoá Óc Eo: + Vương quốc Phù Nam : khoảng chừng đầu kỉ I -> 627 + Đặc điểm văn hoá: Nghề bn bán tăng trưởng (Thương cảng Ĩc Eo), biết sử dụng vàng, đồng, thiếc để trao đổi Tín ngưỡng đa thần: Ảnh hưởng Bà la môn giáo lẫn Phật giáo Kiến trúc nhà cửa, đô thị phong phú, quy hoạch hợp lý Nghề thủ công tăng trưởng, phong phú : Gia công trang sức đẹp vàng, gia công sắt kẽm kim loại màu (thiếc) * Giai đoạn văn hoá Đại Việt : + Là văn hoá Việt Nam thời kỳ tự chủ ( 938 – 1858) + Sau ba triều đại Ngơ – Đinh – Tiền – Lê, văn hố Việt Nam khơi phục, thăng hoa nhanh gọn + Đại Việt đỉnh điểm thứ hai lịch sử văn hoá Việt Nam, cột mốc : Lí – Trần Lê (quốc huy : Đại Việt) + Tổng hợp bao dung văn hoá dân tộc bản địa (lớp văn hoá địa) văn hoá Phật giáo (quy trình chống Bắc thuộc) -> Linh hồn thời đại Lí – Trần + Văn hố Lí – Trần : Phật Giáo đỉnh điểm Đồng thời tiếp cận Nho giáo, Đạo giáo (Kito giáo) + “Tam giáo đồng quy” khiến văn hoá thời Lí – Trần tăng trưởng mạnh mẽ và tự tin phương diện Thời Lí : + Nền văn hố bác học hình thành ( luật pháp, sử học, y dược, thiên văn, lịch pháp, binh pháp, ) + Kiến trúc : Chùa, tháp + Làng nghề thủ công tăng trưởng – PAGE + Nhà Lí đặt móng cho Nho giáo (xây Văn Miếu thờ Khổng Tử, lập Văn Miếu) -> Thời Trần : Nho giáo vững mạnh, Nho sĩ cơng kích Phật giáo thời đại vua trước  Thời Lê: + Nho giáo đỉnh điểm -> Quốc giáo + Xu hướng tiếp nhận văn hoá Trung Hoa (Hán hoá) trở thành chủ yếu Trọng độc ( cứng rắn, duy nhất, ), pháp lý mô Trung Hoa, phụ nữ, hát bị khinh rẻ + Dùng chữ Hán làm văn tự, tạo chữ Nôm -> Chữ Nôm dùng sáng tác văn chương, tôn vinh triều Hồ, Tây Sơn làm văn tự thức chiếu +Văn hố Việt Nam chuyển sang văn h oá Nho Giáo + Chế độ đào tạo và giảng dạy Nho sĩ xây dựng quy củ + Thiết lập luật Hồng Đức + Quan tâm đê điều, cơng trình thuỷ lợi  Thời Nguyễn : + Nho giáo dù quốc giáo ngày suy tàn, Kito giáo khởi đầu gia nhập vào Việt Nam + Chữ Quốc ngữ xuất + Văn học chữ Nôm tăng trưởng rực rỡ + Kiến trúc : Kinh thành, lăng tẩm Lớp văn hoá giao lưu phương Tây : Tồn Xu thế trái ngược : Xu hướng Âu hoá Xu thế chống Âu hoá, Việt Nam hố Âu hố Biểu : Khơng phân rõ theo quy trình mà đan cài không khí, thời hạn  Giai đoạn văn hoá Đại Nam (quy trình văn hố thời kì Pháp thuộc 1858-1945, Từ thời chúa Nguyễn đến hết thời Pháp thuộc) : + Tên gọi Đại Nam xuất phát từ thời Minh Mạng + Từ tiền đề triều đại Tây Sơn sẵn sàng sẵn sàng hoàn tất nhà Nguyễn, lần việt nam thống lãnh thổ tổ chức triển khai hành từ Đồng Văn đến Cà Mau + Sau thời Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn, đến nhà Nguyễn Nho giáo lại quốc giáo ngày suy tàn + Văn hoá Việt Nam hội nhập vào văn hoá quả đât, văn hoá Việt Nam biến hóa : Hệ tư tưởng: Trào lưu tư tưởng dân chủ tư sản , tư tưởng Mác lênin, tư tưởng tự do, dân chủ, bình đẳng tiếp thu phổ cập rộng tãi Lối tư phân tích tương hỗ update tư tổng hợp truyền thống cuội nguồn Ý thức vai trò thành viên tương hỗ update ý thức hiệp hội Đô thị ngày quan trọng, q trình thị hố diễn nhanh Âu hoá giáo dục, chữ viết, văn học, nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp,  Giai đoạn văn hoá đại (1945 đến nay) : + Đây quy trình văn hố Đang định hình + Giao lưu văn hố phương tây -> Chữ Quốc ngữ PAGE 10 CHƯƠNG VĂN HỐ NHẬN THỨC PHẦN TRIẾT LÍ ÂM DƯƠNG Biểu tượng âm khí và dương khí điển hình : Vng trịn + Số chẵn, hình vng: âm + Số lẻ, hình trịn : dương + Văn hố gốc nơng nghiệp trọng âm : ổn định chỗ nên không lo sợ ngại sinh đẻ, hồ phù thích hợp với vạn vật thiên nhiên, cần đơng cần mạnh , nặng tình cảm, với mơi trường xã hội bao dung, + Văn hoá du mục trọng dương: mai nên sinh đẻ trở ngại vất vả, muốn chinh phục vạn vật thiên nhiên, cần mạnh không cần đông, thiên bạo lực, với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên xã hội ưa độc tơn Hai quy luật triết lí âm khí và dương khí * Quy luật thành tố : Khơng hồn tồn âm hay dương, dương có âm âm có dương VD : Trong mưa có nắng Trong rủi có may Muốn xác lập âm khí và dương khí cần xác lập : Đối tượng so sánh sở so sánh + Đối tượng so sánh : Nam so với nữ mạnh mẽ và tự tin -> dương, so với hùm beo lại yếu ớt -> âm Màu : đen -> trắng -> xanh -> vàng -> đỏ + Cơ sở so sánh : Nữ so với nam xét giới tính âm, xét tính cách dương Nước so với đất, xét độ cứng âm, xét tính động dương * Quy luật quan hệ: Âm dương ln gắn bó mật thiết với chuyển hoá cho Âm cực sinh dương, dương cực sinh âm Không giàu họ, khơng khó đời Ngày đêm, mưa nắng, nóng lạnh, ln đổi chỗ cho Ở xứ nóng (dương) tăng trưởng nghề trồng trọt (âm) Cây từ đất đen (âm) mọc lên, xanh sang vàng hoá đỏ (dương) lại đen để với đất Người hiền lành (âm) nóng cục (âm) Nước lạnh đến cực (âm) thành đá (dương) Triết lí âm khí và dương khí tính cách người Việt Triết lí âm khí và dương khí thành phầm trừu tượng hoá từ ý nghĩa, ước mơ dân cư nông nghiệp sản sinh hoa màu người * Tư Lưỡng phân lưỡng hợp thể qua cặp đôi bạn trẻ, thứ đơi cặp theo ngun tắc âm khí và dương khí hài hồ (Phân chia vũ trụ thành cặp hình tượng trái chiều vừa thống nhất) + Vật tổ dân tộc bản địa giới động vật hoang dã (chim ưng, đại bàng, sói, ) + Vật tổ người Viêt cặp đôi bạn trẻ trừu tượng : Tiên -Rồng PAGE 11 Chim Ây – ứa : người Mường Báo luông – slao cải: người Tày Nàng Kè – tạo Cặp : người Thái Địa danh khởi đầu : Chư, krong, đak Ca dao : Đời cha vinh hiển, đời sang giàu Quan niệm dân gian: – Trong rủi có may, dở có hay, hoạ có phúc, chim sa cá nhảy chó mừng Quan niệm nhân quả: – Sướng khổ nhiều, trèo cao ngã đâu, yêu cắn đau – Nhất sĩ nhì nơng, hết gạo chạy rơng, nơng nhì sĩ – Con vua lại lam vua, sãi chùa lại quét đa, dân can qua, vua thất lại quét chùa Người Việt Nam có triết lí sống qn bình, hài hồ -> Khả thích nghi cao (tính linh hoạt), sáng sủa – Khơng làm lịng ai, ăn giữ hài hồ âm khí và dương khí thể với mơi trường vạn vật thiên nhiên – Với người chết mộ gióng theo phía Nam – Bắc; đồ gốm (âm) đặt phía Nam (dương), đồ gỗ (dương) đặt phía Bắc (âm) – Hộ pháp chùa có ơng Thiện ơng Ác (thiện trước ác sau) Hai hướng tăng trưởng triết lí âm khí và dương khí : Ngũ hành Bát quái  Một hướng gọi âm khí và dương khí Lưỡng nghi, phép phân đôi t tạo thành mơ hình vũ trụ ngặt nghèo với số lượng thành tố chẵn: + sinh ( tứ tượng) ; sinh (bát quái) + Người phương Bắc thích dùng số chẵn 4,6,8 : Tứ bàng (4 bên hàng xóm), tứ mã (xe ngựa), tứ phối (4 người thờ chung Khổng Tử), tứ (4 tiếng Hán), tứ trụ (4 vị đại thần) Lục (6 Triều đình), lục cực (6 điều khổ), lục nghệ (6 môn học lễ-nhạc-xạ-ngự-thư-số), lục súc (6 vật ni ngựa,gà,dê,bị,chó,lợn), lục tặc (6 thứ giặc), lục thư (6 cách đọc chữ hán), lục vị (6 vị thuốc quí) Bát âm (âm loại nhạc cụ), bát bửu (8 vật quý), bát hiền (8 người tài TQ), bát tiên (8 vị tiên), bát trân (8 ăn ngon), bát vị (bài thuốc vị) + Kinh Dịch : Thái cực (sinh) -> lưỡng nghi -> tứ tượng -> bát quái, bát quái biến hố vơ => Ngũ hành khơng có chỗ đứng  Hướng cịn lại tạo ra mơ hình vũ trụ bí hiểm với số lượng thành tố lẻ : + sinh (tam tài) ; sinh (ngũ hành) + Tư số lẻ đặc trưng người nơng nghiệp phương Nam + Người Việt Nam vừa thích vừa sợ số lẻ : kiêng số 3,5,7 số có tổng =5 PAGE 12 VD: Chớ ngày ngày 3; mồng năm, mồng bốn, mồng ba, chơi cịn lỗ bn; Mồng năm, mồng bốn, mồng ba, trồng cây đổ, trồng nhà nhà xiêu + Trong dân gian Việt Nam thích dùng số lẻ: Các số 18, 27, 36, số bội VD: 18 đời Hùng Vương; đại tang năm thực có 27 tháng; 36 chước, chước chuồn hơn; 36 nõ nướng Tự do: bè mối , mua danh vạn – bán danh đồng , bò trâu, Bảng tăng trưởng triết lí âm khí và dương khí cuối trang 61 PHẦN CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VŨ TRỤ MƠ HÌNH TAM TÀI – NGŨ HÀNH Tam tài Tam tài khái niệm ba điển hình : Thiên – Địa – Nhân (thể âm, thể dương, thể phối hợp âm khí và dương khí) (trời dương – đất âm – người giữa) Bộ ba khác : Trời – đất – nước (tín ngưỡng tam phủ) ; Mộc – kim – thổ; Chim – hươu – người (trên trống đồng) ; vợ – chồng – em chết -> trầu – cau – vôi ; Cặp cá sấu – rồng giao (trên rìu Đơng Sơn), Hà Đồ – sở Ngũ hành Tên gọi “Hà đồ” vua Phục Hi (TQ) chơi sông Hà, thấy Long mã lên, sống lưng có vẽ Là khối mạng lưới hệ thống chấm đen, trắng xếp theo phương pháp định Những chấm vạch số tự nhiên từ là 1-10 thời chưa tồn tại chữ viết, thể triết lí âm – dương (chấm trắng = số dương = số lẻ; chấm đen = số âm = số chẵn) Triết lí số : + Số từ là 1-5 : số Sinh, nằm vòng + Số từ 6-10: số Thành, nằm vịng ngồi Ví người cịn bé nhà, lớn ngồi xã hội + Mỗi nhóm số có chẵn lẻ (1 âm – dương), nhỏ lớn (1 sinh – thành) + Số số TT TT, gọi Tham thiên lưỡng địa (3 trời đất – dương âm), 5= 2-3 tỉ lệ âm khí và dương khí hợp lý, 1-4 âm lấn át dương + Kiêng số : mồng năm, mười bốn, hai ba, chơi lỗ buôn Là thành phầm lối Tư tổng hợp : + Tổng hợp từ số học hình học + Người nơng dân vừa phải tính đếm, vừa đo đạc ruộng đất Đặc trưng khái quát ngũ hành Hai tam tài : Mộc – Kim – Thổ Thuỷ – Hoả – Thổ , : + Sắp theo thứ tự : Thuỷ – hoả – mộc – kim – thổ > gọi loại vận động yếu tố + Thổ yếu tố chung Đối với những người nơng nghiệp khơng quan trọng đất nên được đặt vào TW, quản trị và vận hành bốn phương + cặp âm khí và dương khí : Thuỷ – hoả, Mộc – kim PAGE 13 + Hành Thuỷ : Quan trọng sau đất (nhất nước nhì phân), ứng với số Hà Đồ khởi đầu = nguyên thuỷ, thuỷ chung Tương sinh : Thuỷ -> Mộc -> Hoả -> Thổ -> Kim -> Thuỷ Quan hệ tương sinh thực ra rõ ràng hoá quan hệ âm khí và dương khí chuyển hố, chạy vịng theo chiều kim đồng hồ đeo tay Tương khắc : Thuỷ -> Hoả -> Kim -> Mộc -> Thổ -> Thuỷ Quan hệ tương khắc theo phía ngược chiều kim đồng hồ đeo tay Lạc thư (hướng khắc theo như hình năm cánh) – bước tăng trưởng Hà Đồ Lạc thư : gồm số từ – 9, xếp thành hình vng cho âm khí và dương khí cân kết số đường thẳng cho tổng = 15 Các ưu điểm ngũ hành : + Số lượng thành tố vừa phải + Có số lượng thành tố lẻ bao quát TT + Có số lượng quan hệ tối đa Cơ thể, bàn tay, bàn chân người -> Thuộc ngũ hành Ứng dụng ngũ hành Nổi bật khối mạng lưới hệ thống màu biểu vật biểu Vật biểu : phương phương có động vật hoang dã phương Nam (Chim – Rồng – Rùa) ; Nhất điểu – nhì xà – tam ngư – tứ tượng Lĩnh vực Số Hà Đồ Âm/ dương Tương sinh Tương khắc Vật chất Phương hướng Mùa Mùi vị Thế đất Màu biểu Vật biểu Ngũ tạng Ngũ phủ Ngũ quan Ngũ chất Thuỷ 1-6 Âm Mộc Hoả Nước Bắc Đông Mặn Ngoằn nghèo Đen Rùa Thận = cật Bàng quang = bọng đái Tai Xương tuỷ Hoả 2-7 Dương Thổ Kim Lửa Nam Hạ Đắng Nhọn Đỏ Chim Tâm = tim Tiểu tràng = ruột non Lưỡi Huyết mạch Mộc 3-8 Dương Hoả Thổ Cây Đông Xuân Chua Dài Xanh Rồng Can = gan Đởm = mật Mắt Gân Kim 4-9 Âm Thuỷ Mộc Kim loại Tây Thu Cay Tròn Trắng Hổ Phế = phổi Đại tràng = ruột già Mũi Da lông Bàn tay : Mộc – hoả – thổ – thuỷ – kim (từ ngón trở đi, tay trái ) PAGE 14 Thổ – 10 Kim Thuỷ Đất Trung ương Khoảng Ngọt Vuông Vàng Người Tì = lách Vị = dày Miệng Thịt Mặt : Trán = hoả, mũi = thổ, cằm = thuỷ, tai trái = mộc, tai phải = kim Ứng dụng Ngũ hành truyền thống cuội nguồn dân gian: + Bùa Ngũ sắc, tranh Ngũ Hổ + Không gian vũ trụ có phương theo ngũ hành : Ngũ thần, ngũ đạo chi thần + Không phải mà hướng : phương 10 hướng + Lăng Trần Thủ Độ: tượng hổ đá phía Tây, rồng phía Đơng, phượng phía Nam, rùa phía Bắc, mộ Trần Thủ Độ + Coi trọng phương Nam, Đơng (văn hố gốc nơng nghiệp) phương Bắc, Tây (văn hoá gốc du mục) + Nam Tào giữ sổ sinh phương Nam bên trái Ngọc Hoàng, Bắc Đẩu giữ tử phương Bắc bên phải Ngọc Hoàng + Màu đỏ (phương Nam) như mong ước, màu xanh (phương Đông) sống, white color (phương Tây) chết chóc, màu đen (phương Bắc) tang lần hai + Ở làng quê nghĩa trang đặt phía Tây , rừng phía Tây xem có nhiều ma quỷ + Người Chàm coi phía Bắc nơi người chết (nghĩa trang) , phía Nam người sống, phía Tây ma quỷ, phía đơng thánh thần + Trong phong thuỷ, tìm đất tầm Long, cơng cụ tìm đất tróc Long, đất tốt có Tả long, Hữu bạch long tay Long phải dài tay Hổ + Đề trừ tà ma, người phương Nam sử dụng Ngũ hành (bùa ngũ sắc, tranh ngũ hổ), người phương Bắc dùng Bát quái làm bùa Bát quái chịu ràng buộc văn hoá TQ, số lượng giới hạn người chịu ràng buộc Nho học PHẦN TRIẾT LÍ VỀ CẤU TRÚC THỜI GIAN CỦA VŨ TRỤ : LỊCH ÂM DƯƠNG VÀ HỆ CAN CHI Lịch lịch âm khí và dương khí Có loại lịch : Lịch âm, lịch dương, lịch âm khí và dương khí * Lịch dương: + Nguồn gốc văn hoá Ai Cập, dựa chu kì hoạt động và sinh hoạt giải trí biểu kiến mặt trời + Chu kì : 365,25 ngày * Lịch âm: + Nguồn gốc văn hố Lưỡng Hà, dựa tuần hồn mặt trăng + Một chu kì (1 tháng) 29,5 ngày ; Một năm âm có 354 ngày (ít dương lịch 11 ngày) + Khoảng năm lịch âm nhanh lịch dương tháng, khoảng chừng 36 năm nhanh năm + Ngày dùng số nước Hồi giáo * Lịch âm khí và dương khí (lịch Á Đông, lịch âm) : Là thành phầm lối tư tổng hợp, phối hợp từ chu kì mặt trăng lẫn mặt trời , cách : Việc xây dựng lịch âm khí và dương khí gồm quy trình : PAGE 15 a) Định ngày tháng theo mặt trăng, cách xác lập ngày sóc – vọng (sóc = ngày thời điểm đầu tháng ; vọng = ngày tháng trăng tròn) , tháng cúng ngày b) Định tháng năm theo mặt trời, cách xác lập ngày tiết : + Đông chí (ngày lạnh nhất) – Hạ chí (ngày nóng nhất) Được Tứ thời + Xuân phân (ngày xuân) Thu phân (ngày thu phân) Thêm ngày khởi đầu mùa (lập xuân, lập hạ, lập thu, lập đông) -> Tổng cộng mốc Bát tiết Tiếp tục phân nhỏ ra, cuối 24 tiết, tháng có ngày tiết -> Nhân dân cúng bái dịp này, phối hợp lịch lao động tạo thành ngày Tết (Tết = từ biến âm Tiết) c) Đặt tháng nhuận: Do năm mặt trời dài 12 tháng theo mặt trăng 11 ngày -> năm phải kiểm soát và điều chỉnh cho chu kỳ luân hồi phù phù thích hợp với nhau, điểm giao hội cách đặt Tháng nhuận 19 năm có năm nhuận Tháng nhuận phản ánh phối hợp tự nhiên luồng ảnh hưởng mặt trời mặt trăng đồng thời tác động lên trái đất, tạo ra dịch chuyển thời tiết có tính chu kì vũ trụ Cách tính tháng nhuận : lấy năm dương lịch chia cho 19, số dư 0,3,6,9,11,14,17 năm nhuận Lịch dương năm nhuận ngày, lịch âm khí và dương khí tháng nhuận ngày, lịch âm khí và dương khí gần năm nhuận tháng Gần năm có tháng có ngày tiết Gần năm có tháng nhuận Hệ đếm can chi Hệ Can: Gồm 10 yếu tố, hành phối hợp âm khí và dương khí mà thành : Giáp – Ất – Bính – Đinh – Mậu – Kỷ – Canh – Tân – Nhâm – Quý Còn gọi Thập can, Thiên can Hệ Chi: Gồm 12 yếu tố, chi ứng vật Tí – Sửu – Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi Còn gọi Thập nhị chi, Địa chi Hệ chi phổ cập hệ can, 12 ngày, 12 tháng năm Phối hợp Can chi hệ đếm gồm 60 cty Giáp tí, Ất sửu, gọi Hệ can chi, hay Lục Giáp Cứ 60 năm gọi Hội Hội sau công nguyên năm thứ 4, năm 1984, có 33 hội trơi qua Thời điểm người đời (tuổi) xác lập can chi Những chi kết phù thích hợp với can âm gồm: Tí, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất Trong hệ can chi, chi kết phù thích hợp với can dương gồm: Sửu, Mão, Tị, Mùi, Dậu, Hợi Những chi kết phù thích hợp với chi âm gồm: giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm Những chi kết phù thích hợp với chi dương gồm: Ất, Đinh, Kỉ, Tân, Qúy Năm khởi đầu hoa giáp : Năm giáp Tí Năm cuối hoa giáp : Năm Qúy Hợi PHẦN NHẬN THỨC VỀ CON NGƯỜI (bị mơ hình vũ trụ ảnh hưởng, lí giải) PAGE 16 Nhận thức người tự nhiên Thiên địa vạn vật thể : Con người vũ trụ xem thể thống nhất, vũ trụ – người làm vậy, người “tiểu vũ trụ” , nhận thức người tự nhiên bị mơ hình vũ trụ ảnh hưởng, lí giải Mơ hình nhận thức với vũ trụ với những người * Trong vũ trụ có âm khí và dương khí, người vậy: Theo quan hệ : + Từ ngực trở lên dương, từ bụng xuống âm + Trán dương, cằm âm + Mu bàn tay, bàn chân dương; lòng bàn tay, bàn chân âm Theo quan hệ trước sau: + Bụng âm, sống lưng dương + Mặt trước cẳng chân dương, bụng chân phía sau âm *Vũ trụ cấu trúc theo Ngũ hành, người : tạng, phủ, giác quan, chất cấu trúc nên thể người hoạt động và sinh hoạt giải trí theo Ngũ hành (Ngũ tạng, ngũ phủ, ngũ quan, ngũ chất) Ứng dụng trong: Ăn uống, chữa bệnh, bảo vệ sức khoẻ (theo nguyên tắc cân âm khí và dương khí) Các hành, tạng mang tính chất chất động : Không phải quan thể mà nhóm chức Ngũ tạng (tạng = tàng chứa) : Thận, tâm, can, phế, tì (sau -> nhóm hiệu suất cao) + Thận = cật -> Chủ nước, nơi chứa tinh (thận tàng tinh), coi phát dục + Tâm = tim -> Chủ huyết mạch, nơi chứa thần minh (tâm tàng thần) – tận tinh thần chí suy, ngủ, mê sảng, lo âu, dễ quên + Can = gan -> Tàng trữ máu , điều tiết huyết, giữ gân ổn định, chủ mưu lực + Phế = phổi -> Chủ khí hơ hấp, + Tì = lách -> Chủ dinh dưỡng, vận hành thức ăn Ngũ phủ (phủ = vùng) : Bàng quang, tiểu tràng, đởm, đại tràng, vị + Bàng quang = bọng đái -> Chủ tiểu tiện, kho chứa nước, trở thành tân dịch (nước miếng, mồ hôi) + Tiểu tràng (trường) = ruột non -> Chủ hoá vật, tiềm ẩn món ăn từ vị (dạ dày), trở thành thứ nước mầu dẫn lên tím để hố máu ni thể + Đởm (đảm) = mật -> Chủ đoán + Đại tràng (trường) = ruột già -> Chủ tiết, làm tiếp trách nhiệm tiểu tràng + Vị = dày -> Biển chứa thuỷ cốc chủ việc xử lý Lục phủ : phủ thứ khơng có Ngũ phủ gọi Tam tiêu, bao trùm lên phủ nên khơng đứng ngang hàng với phủ lại Gồm khu vực quan hệ tạng phủ với : PAGE 17 + Thượng tiêu : khu vực từ miệng tới ngực (đại diện thay mặt thay mặt tạng tâm phế) + Trung tiêu : khu vực từ ngực tới bụng (đại tiện tì) + Hạ tiêu: khu vực từ bụng tới hậu môn (đại tiện thận can) Theo Đông y, bệnh tật quân bình (cân đối) âm khí và dương khí, gốc tạng thận Con người quan trọng tạng, tạng quan trọng tạng : + Tạng tâm (dương, hoả, vùng ngực -> dương dương) + Tạng thận (âm, thuỷ, vùng bụng -> âm âm), y học Việt Nam coi trọng tạng Theo Hải Thượng Lãn Ông (Lê Hữu Trác), bách bệnh gốc tạng thận : Khi người sinh tạng hình thành trước hết, mà tạng thận có nguồn lượng vơ tận Mệnh Môn (cánh lối thoát mệnh) “hoả tiên thiên” , chi phối người từ bào thai, trình phát dục, tình trạng sức khoẻ tới chết, chi phối hoả tạng tâm Quan niệm coi trọng trục Tâm – Thận, Thận làm TT làm y học Việt Nam khác y học phương Tây Văn hố nơng nghiệp coi trọng qn bình âm khí và dương khí (tâm-thận) Âm làm chủ dương, tĩnh làm dữ thế chủ động, vơ hình làm chủ hữu hình Thận, bụng mang tính chất chất âm (đặc trưng văn hố nơng nghiệp) Nhận thức tầm thức vùng bụng – chứa thận : phải lòng nhau, rốn vũ trụ, sáng dạ, suy bụng ta bụng người, Trong đông y, Thốn đốt ngón tay người bệnh Lĩnh vực Số Hà Đồ Âm/ dương Tương sinh Tương khắc Ngũ tạng Ngũ phủ Ngũ quan Ngũ chất PAGE 18 Thuỷ 1-6 Âm Mộc Hoả Thận = cật Bàng quang = bọng đái Tai Xương tuỷ Hoả 2-7 Dương Thổ Kim Tâm = tim Tiểu tràng = ruột non Lưỡi Huyết mạch Mộc 3-8 Dương Hoả Thổ Can = gan Đởm = mật Mắt Gân Kim 4-9 Âm Thuỷ Mộc Phế = phổi Đại tràng = ruột già Mũi Da lông Thổ – 10 Kim Thuỷ Tì = lách Vị = dày Miệng Thịt Nhận thức người xã hội Xuất phát từ gắn bó, mật thiết người nông nghiệp với vạn vật thiên nhiên -> tư tưởng coi người vũ trụ nằm thể thống – Thiên địa vạn vật thể Ở nghành môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên xã hội, người bị mơ hình vũ trụ ảnh hưởng, lí giải Mỗi người đặc trưng hành Dựa sở: + Thành phần phận thể (vd mặt, ngón tay) -> việc quy hình dựa điểm lưu ý, vị trí chúng + Đối với thành viên : Thời điểm đời (tuổi) xác lập theo hệ can chi Kết luận : + Mỗi đặc trưng hành gán cho thành phần, thành viên tương ứng với + Mối quan hệ thành phần, thành viên với thành phần, thành viên dựa quy luật tương tác (tương sinh, tương khắc) hành Ứng dụng: tử vi, tướng số, Dự kiến quan hệ thành viên hiệp hội (tam hợp, tứ xung) Ngay nội chi, quy luật tương tác (tương sinh, tương khắc) phổ cập, luật “tam hợp”, “tứ xung” xem quan hệ người với những người Can chi với phận thể : PAGE 19 Tử vi nhờ vào Can chi, Ngũ hành : + Chia thành 12 phục vụ với 12 chi Phân thành nhóm : Cá nhân quan hệ xã hội Khiếm khuyết Tử vi: Chỉ mơ hình hố thơng số thời hạn Các cụ khơng học thơi, học giỏi Nho – Y – Lí – Số Để đưa dự đốn đúng, quan trọng phải Xây dựng mơ hình Hệ thống Dự kiến người xã hội tối thiểu phải mơ hình hố bình diện : Con người tồn không khí, thời hạn thừa kế tính cách, điểm lưu ý di truyền Người xưa không đưa vũ trụ vận dụng vào người mà Lấy người làm TT để xem xét nhìn nhận tự nhiên Xu hướng thể trong: + Dùng kích cỡ để đo đạc tự nhiên, vũ trụ -> lối tư biện chứng, linh hoạt, chủ quan, tương đối + trái lại phương Tây dùng thước mét, vẽ -> Tư phân tích, trọng yếu tố, nguyên tắc máy móc, khách quan, tuyệt đối + Người Việt đo chiều dài = thước (thước Ta phân biệt thước mét Tây) + Khi làm nhà, người Việt tính tốn = thước tầm (rui mực) hình thành sở đốt góc ngón tay út gia chủ + Trong châm cứu, dùng thước đo Thốn – thốn = đốt ngón tay người bệnh Trong châm cứu Thốn cho kết xác tuyệt đối CHƯƠNG VĂN HOÁ TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG TẬP THỂ PHẦN TỔ CHỨC NƠNG THƠN Tổ chức nơng thơn theo huyết thống : Gia đình gia tộc Những người huyết thống gắn bó với thành Đơn vị sở: mái ấm gia đình Đơn vị cấu thành: gia tộc Khái niệm truyền thống cuội nguồn Việt Nam “làng nước”, “nhà nước” khái niệm “vương quốc” Trung Quốc Gia tộc tập hợp người tổ tiên, dựa huyết thống phụ hệ (bảng dưới) Tộc họ gồm yếu tố bản: từ đường, gia phả, mồ mả, hương hoả, trưởng tộc Làng gia tộc (họ) đồng với nhau, làng nơi họ: Đặng xá (nơi họ Đặng), Lê xá, + Tam đại đồng đường, tứ đồng đường : Một mái ấm gia đình quần tụ 3,4 hệ + Sẩy cha cịn chú, sẩy mẹ bú dì: Sức mạnh gia tộc yêu thương đùm bọc, nuôi nấng +Nó lú khơn : Hỗ trợ trí tuệ, tinh thần + Một người làm quan, họ nhờ : Chỗ dựa trị Quan hệ huyết thống : + Là quan hệ theo hàng dọc, theo thời hạn PAGE 20 + Là sở tính tơn ti Tính tơn ti: Người Việt có tính tơn ti chi li, rạch ròi tới hệ (cửu tộc) : Các hệ biểu = từ đơn tiết Kị Cao tằng tổ Cụ Tằng tổ Ơng Tổ phụ Cha Phụ Tơi Ngã Con Tử Cháu Tôn Chắt Tằng tôn Út Huyền tôn (cao tằng tôn) Xanh đầu nhà bác, bạc đầu nhà chú; Bé củ khoai, vai mà gọi: Tôn ti gián tiếp (con bác, anh em họ) Mặt trái tính tơn ti: Ĩc gia trưởng Tổ chức nông thôn theo huyết thống theo phía ngày coi trọng vai trò mái ấm gia đình hạt nhân, ni dưỡng Tính tư hữu Tổ chức nơng thơn theo địa phận cư trú: Xóm làng Những người sống gần có Xu thế link ngặt nghèo với nhau, thành phầm lối link khái niệm: Làng, Xóm Tổ chức nơng thôn theo địa phận cư trú Bước thứ hai lịch sử tăng trưởng làng xã Việt Nam Các thành viên làng xã gắn bó với quan hệ máu mủ quan hệ sản xuất Ở Phương Tây: Gia đình sống theo phong cách trang trại, quan hệ lỏng lẻo, xã giao Nông thôn phương Tây Mác ví “cái bao tải khoai tây”, mái ấm gia đình củ khoai tây Ở Việt Nam: + Thứ nhất, để đối phó mơi trường tự nhiên phục vụ nhu yếu nghề lúa nước mang tính chất chất thời vụ cần đông người, người Việt Nam đẻ nhiều làm đổi công cho + Thứ hai, để đối phó với mơi trường xã làng phải hợp sức có hiệu => Người Việt Nam link gắn bó tới mức “Bán anh em xa mua láng giềng gần” Nguyên tắc tương hỗ update cho nguyên tắc “Một giọt máu đào ao nước lã” : Người Việt Nam thiếu anh em họ hàng, đồng thời thiếu bà làng xóm Các tổ chức triển khai nơng thơn theo địa phận cư trú : + Dựa quan hệ hàng ngang, theo khơng gian + Là nguồn gốc Tính dân chủ (muốn giúp sức nhau, có quan hệ lâu dài phải bình đẳng, tơn trọng nhau) -> Đó hình thức dân chủ sơ khai, dân chủ làng mạc, dân chủ nơng nghiệp có trước dân chủ tư sản phương Tây + Mặt trái dân chủ bình đẳng : thói lệ thuộc, ỷ lại, đố kỵ, cào Tổ chức nông thôn theo nghề nghiệp, sở trường: Phường, hội Phường: Là làng, phần lớn người dân làm nông nghiệp Nhưng nhiều làng có phận dân cư làm nghề khác, họ link ngặt nghèo khiến nơng thơn Việt Nam có thêm nguyên tắc thứ ba tổ chức triển khai theo nghề nghiệp, tạo thành cty gọi Phường PAGE 21 VD: Phường gốm, phường chài Hội: mở rộng Phường, tổ chức triển khai nhằm mục đích link người sở trường, thú vui, đẳng cấp và sang trọng Tổ chức theo nghề nghiệp, sở trường link theo chiều ngang VD: Hội tư văn (những quan văn làng), hội văn phả (những nhà Nho làng không làm quan), hội bô lão (những cụ ông cụ bà ông), hội chư bà (những cụ ông cụ bà bà chùa), hội tổ tôm, hội chọi gà, Đặc trưng chung Phường, Hội: Tính dân chủ Tổ chức nông thôn theo truyền thống cuội nguồn phái mạnh : Giáp Là hình thức tổ chức triển khai xuất muộn Dựa theo nguyên tắc trọng tuổi già, khác với văn hoá du mục trọng sức mạnh dân cư nơng nghiệp phụ thuộc nhiều vạn vật thiên nhiên nên cần người giàu kinh nghiệp – điều có tuổi già Đứng đầu Giáp ơng Cai Giáp (câu đường) Giúp việc cho Cai Giáp ông Lềnh – lềnh nhất, lềnh hai, lềnh ba (lềnh từ chữ lệnh) Đặc điểm giáp: + Chỉ có đàn ơng tham gia + Tính chất “cha truyền nối”, cha giáp giáp + Nội giáp phân biệt lớp tuổi : ti ấu (từ nhỏ tới 18 tuổi), đinh (hoặc tráng), lão + Tối cao thành viên hàng Giáp lên Lão, tuổi quy định lên Lão 60, số làng 50,55, 49 (49 tuổi hạn) Lão được: Ngồi chiếu trên, giáp, làng trọng vọng + Già làng, hội đồng già làng nắm toàn quyền hành, ngồi ngang hàng quan viên chức sắc + Tuổi 60 ngang tú tài, 70 ngang cử nhân, 80 ngang tiến sỹ gọi Xỉ tước (vị trí tuổi tác mang lại) + Là tổ chức triển khai mang tính chất chất hai mặt: Vừa tổ chức triển khai theo chiều Dọc (theo lớp tuổi), vừa tổ chức triển khai theo chiều ngang (Những người làng) Nên: Một mặt, Giáp mang tính chất chất tơn ti, môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên tiến thân tuổi khác : Sống lâu lên lão làng Mặt khác, Giáp mang tính chất chất dân chủ: thành viên lớp tuổi bình đẳng, đến tuổi có vị thế Tổ chức nơng thơn theo cty hành chính: Thơn Xã Làng (hoặc vài làng) gọi Xã, xóm (hoặc vài xóm) gọi Thơn Nơng thơn Nam Bộ có Ấp (ấp xã thôn lập nơi khai khẩn thôn khác lạ) Điền thổ: Công điền tư điền Sự phân biệt rõ Xã dân dân cư ngụ cư : + Dân cư: Là dân gốc làng ấy, có đủ quyền lợi + Dân ngụ cư: Dân từ nơi khác đến trú ngụ, bị khinh rẻ -> Sự trái chiều dân cư, ngụ cư thành phầm chế văn hố nơng nghiệp – Là phương tiện đi lại, cơng cụ trì ổn định làng xã Nhằm hạn chế nông dân làng bỏ ngoài, hạn chế người vào làng sống ( người ta sợ bỏ làng khơng có chốn dung nạp, làm dân ngụ cư) PAGE 22 -> Hậu việc phân biệt dân cư, ngụ cư : Quan niệm cho những người dân Việt Nam đời đời kiếp kiếp gắn bó với làng quê, “quê cha đất tổ”, “nơi chôn rau cắt rốn” Công cụ trì ổn định làng xã cịn thể Đk được cho phép từ dân cư lên dân ngụ cư: + Cư trú làng từ đời trở lên -> Đảm bảo cháu kẻ ngụ cư yên tâm với sống + Có điền sản (ruộng đất) -> Đảm bảo gắn bó đất đai, ruộng đất, khơng dễ bỏ ví tiền bạc Dân cư chia hạng: Chức sắc: Những người đỗ đạt có phẩm hàm Chức dịch: Những người thao tác xã Lão: Những người thuộc hạng lão giáp Đinh: Các trai đinh giáp Ti ấu: Hàng trẻ giáp Hạng chức sắc, chức dịch phần hạng lão – người cao tuổi hạng lão tạo thành phận gọi Quan viên hàng xã: + Quan viên hàng xã chia nhóm: Kì mục, kì dịch (lí lịch), kì lão + Kì lão: Những người cao tuổi xã hội, đóng vai trị tư vấn cho hội đồng Kì mục + Kì mục (hội đồng kì mục Tiêu – Thứ đứng đầu , hội tề – Hương đứng đầu): Có trách nghiệm bàn luận tập thể, định việc làm xã (Cơ quan lập pháp) + Kì dịch (lí dịch): Do hội đồng Kì mục đề thi hành định hội đồng Kì mục (Cơ quan hành pháp) Lí dịch : + Là người trực tiếp tiếp xúc, thao tác với dân, quan + Đối tượng quản lí hầu hết hạng dân bên : Lão, đinh, ti ấu + Phương tiện quản lí: sổ đinh sổ điền (một tay nắm nhân lực trai đinh – tay nắm kinh tế tài chính ruộng đất ) + Đứng đầu ban Lí dịch Lí trưởng Đứng Lí trưởng Phó Lí Thứ tự: Lí trưởng (xã trưởng) – Phó lí (giúp việc) – Hương trưởng (lo việc cơng ích) – Trương tuần (xã tuần, lo việc bảo mật thông tin an ninh tuần phịng) – Lí dịch Bộ máy hành làng xã Việt Nam truyền thống cuội nguồn gọn nhẹ: Vì biết nhờ vào giáp – tổ chức triển khai truyền thống cuội nguồn hoàn toàn tự nguyện, ổn định mang tính chất chất cha truyền nối Tính hiệp hội, tính tự trị – hai đặc trưng nơng thơn Việt Nam Tính hiệp hội tính tự trị hai đặc trưng bao trùm nhất, quan trọng làng xã., tồn tuy nhiên tuy nhiên hai mặt yếu tố Là hai đặc trưng gốc rễ, nguồn gốc sinh sản hàng loạt ưu nhược điểm tính cách người Việt Nam Tính hiệp hội tạo ra từ: việc tổ chức triển khai nông thôn đồng thời theo nhiều nguyên tắc khác PAGE 23 Tính hiệp hội link thành viên làng lại với nhau, người hướng tới người khác đặc trưng dương tính, hướng ngoại Nhấn mạnh vào đồng Tính tự trị thành phầm tính hiệp hội: + Làng biết làng ấy, làng tồn khác lạ với Mỗi làng Tiểu vương quốc riêng với luật pháp riêng (hương ước), tiểu triều đình riêng (Hội đồng kì mục = quan lập pháp, lí dịch = quan hành pháp, bốn cụ cao tuổi = tứ trụ) -> Sự khác lạ tạo ra “Phép vua thua lệ làng” (Mối quan hệ dân chủ đặc biệt quan trọng nhà nước phong kiến với làng xã Việt Nam / thành phầm tính tự trị ) -> Tình trạng tạo ra quan hệ dân chủ đặc biệt quan trọng nhà nước phong kiến với làng xã Việt Nam Phạm Văn Đồng nhận định : Làng vừa có tính đẳng cấp và sang trọng phong kiến (tơn ti) vừa có tính hiệp hội (dân chủ) Nhà nước phong kiến ln tìm cách nắm chặt máy xã thôn thất bại Lần thứ nhất, nỗ lực lớn vào đời Trần Thái Tông, cử “xã quan” đại diện thay mặt thay mặt cho đại diện thay mặt thay mặt quyền lợi quyền TW nằm cạnh máy làng xã, tới đời Trần Thuận Tôn bị bãi bỏ Vào đời Lê, Lê Thánh Tông lặp lại lần thứ , đổi “xã quan” thành “xã trưởng” Lần thứ lặp lại thực dân Pháp 1904,1921 ban bố nghị định nhằm mục đích cải tổ lại máy hành cấp xã (chủ trương Cải lương hương chính), thất bại nên năm 1927 chúng ban bố nghị định cố chiếu cố nhiều đến cấu truyền thống cuội nguồn, năm 1941 vai trò dân làng tổ chức triển khai máy hành địa phương nới rộng Năm 1905, Paul Doumer kết luận : “Theo tơi, trì trọn vẹn, chí tăng cường cách tổ chức triển khai cũ kĩ mà thấy điều tốt Theo cách tổ chức triển khai làng xã nước cộng hoà nhỏ, độc lập số lượng giới hạn quyền lợi địa phương Đó tập thể tổ chức triển khai ngặt nghèo, có kỉ luật có trách nghiệm quyền cấp thành viên thành viên nó” Biểu tượng tính hiệp hội: Sân đình – Bến nước – Cây đa  Sân đình: + Là TT hành chính, nơi diễn việc làm quan trọng, nơi hội hợp, thu sưu, thuế, nơi giam giữ xử tội phạm nhân + Là TT văn hoá, nơi tổ chức triển khai hội hè, ăn uống (nên có từ Đình đám), nơi màn biểu diễn chèo tuồng + Là TT mặt tơn giáo: Thế đất, hướng đình xem định vận mệnh làng Là nơi thờ thần Thành Hoàng bảo trợ dân làng + Là TT mặt tình cảm: Qua đình ngả nón trơng đình, đình ngói thương nhiêu + Đình Nhà rông tên thường gọi khác khái niệm, hiệu suất cao, kiểu kiến trúc, hậu thân nhà làng thời Hùng Vương + Từ nơi tụ tập người thành nơi tụ tập Đàn ông  Bến nước: + Bị đuổi khỏi sân đình, phụ nữ tụ tập lại bến nước (hoặc giếng nước khơng có bến nước), họ gặp nhau, rửa rau, vo gạo, giặt giũ, chuyện trò  Cây đa: PAGE 24 + Gốc có miếu thờ, khói hương, nơi quy tụ thánh thần: Thần đa, ma gạo, Sợ thần sợ đa + Gốc có quán nước, nơi nghỉ chân gặp gỡ người làm đồng, khách qua đường, Nhờ cách qua đường đa trở thành hiên chạy cửa số liên thông làng với giới bên ngồi Biểu tượng tính Tự trị : Luỹ Tre + Rặng tre bao kín quang làng, trở thành thành luỹ kiên cố bất khả kháng xâm phạm + Là thứ làm cho làng xóm phương Nam khắc hẳn ấp í Trung Hoa có thành qch đất bao bọc Chức Bản chất Biểu tượng Hệ tốt Hệ xấu Nhấn mạnh vào Điểm chung  Tính hiệp hội Liên kết thành viên Dương tính, hướng ngoại Sân đình, bến nước, đa Tinh thần đồn kết tương trợ Tính tập thể hồ đồng Nếp sống dân chủ, bình đẳng Sự thủ tiêu vai trị thành viên Thói lệ thuộc, ỷ lại Thói cào bằng, đố kị Sự đồng Tính chất nước đơi Tính tự trị Xác định độc lập làng Âm tính, khuynh hướng về trong Luỹ tre Tinh thần tự lập Tính cần mẫn Nếp sống tự cấp tự túc Óc tư hữu, ích kỉ Bè óc phái, địa phương Ĩc gia trường, tơn ti Sự khác lạ Tính chất nước đơi Tính hiệp hội nhấn mạnh yếu tố vào Sự đồng (sự đồng sở tính hiệp hội) nên người Việt Nam có tính tập thể, nếp sống dân chủ bình đẳng, ý thức người thành viên bị thủ tiêu: Người Việt Nam hoà tan vào quan hệ xã hội (với những người em, với những người cháu, ) , giải xung đột theo lối hoả làng, khác với phương Tây rèn luyện ý thức thành viên từ nhỏ Sự đồng gây + Thói lệ thuộc ỷ lại vào tập thể: Nước trơi bèo trơi, nước thuyền nổi, cha chung khơng khóc + Cùng với thói lệ thuộc ý lại tập thể Tư tưởng cầu an (an phận thủ thường) nể , làm sợ rút dây động rừng nên có việc thường chủ trương ngừng hoạt động bảo nhau, + Thói cào bằng, đố kị: Khơng muốn cho để tất giống hệt, giống (xấu tốt lỏi, khôn độc không băng ngốc đàn, ) Những thói xấu có nguồn gốc từ tính hiệp hội khiến Việt Nam, khái niệm Giá trị trở nên ương đối (nó xác lập tính chủ quan lối tư nông nghiệp), tốt, riêng rẽ trở thành xấu (khôn độc không ngốc đàn); ngược lại xấu tập thể trở nên thông thường (Toét mắt hướng đình, làng tt, riêng em đâu)  Tính tự trị nhấn mạnh yếu tố vào Sự khác lạ (sự khác lạ sở tính tự trị): Khởi đầu khác lạ hiệp hội (làng, họ) so với hiệp hội (làng, họ) khác + Sự khác lạ tạo ra Tinh thần tự lập hiệp hội: làng, tập thể phải tự lo liệu lấy việc Vì phải tự lo liệu việc nên người Việt Nam có truyền thống cuội nguồn cần mẫn, đầu tắt mặt tối, bán mặt cho đất bán sống lưng cho trời PAGE 25 +Sự khác lạ tạo ra nếp sống tự cấp tự túc: Mỗi làng tự phục vụ nhu yếu cho sống làng mình, nhà có vườn rau, ao cá – tự đảm bảo cầu ăn; có bụi tre, rặng xoan, gốc mít – tự đảm bảo nhu yếu chỗ + Sự khác lạ tạo ra óc tư hữu ích kỉ (bè người chống, ruộng người lấp bờ, ) + Sự khác lạ tạo ra óc gia trưởng – tơn ti: Tính tơn ti khơng xấu gắn sát với óc gia trưởng tạo ra tâm lí quyền phụ huynh, áp đặt ý muốn lên trên người khác, tạo ra tư tưởng thứ bậc vơ lí (Sống lâu lên lão làng, ăn mặc không qua khỏi đầu) thói Gia đình chủ nghĩa bệnh lan tràn Đặc điểm môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên sống quy định đặc tính tư duy, hai quy định tính cách dân tộc bản địa có điểm lưu ý tính cách Tính chất nước đơi * Người Việt vừa có tinh thần đồn kết tương trợ lại sở hữu óc tư hữu, ích kỉ thói cào bằng; Vừa có tính cần mẫn, nếp sống tự túc vừa có thói lệ thuộc, ỷ lại, -> Tất tốt xấu thành cặp tất bắt nguồn từ hai nguồn gốc trái ngược tính hiệp hội tính tự trị Làng Nam Bộ Đặc trưng chung Làng Nam Bộ tính mở (cấu trúc mở), tính cách phóng khống nên vùng dễ tiếp nhận ảnh hưởng từ bên cẩu văn hố phương Tây Thơn áp trải dài dọc theo kênh rạch Thành phần dân cư thường hay dịch chuyển, người dân khơng bị gắn chặt với q hương Tính cách người dân phóng khống vạn vật thiên nhiên Nam Bộ ưu đãi, khí hậu ổn định, gặp thiên tai không bình thường : Làm ăn nhậu nhiêu, đến đâu hay đến Thành phần dân cư hay dịch chuyển nơi có nhiều miền đất chưa khai thác Việc tổ chức triển khai thôn ấp theo dịng kênh, trục giao thơng thuận tiện thành phầm thời đại, kinh tế tài chính hàng hoá khởi đầu tăng trưởng Nhất cận nhị, nhị cận lân, tam cận giang, tứ cận lộ, ngũ cần diền PHẦN TỔ CHỨC QUỐC GIA Từ làng nước việc quản lí xã hội Đất dân cấy trồng, Nước ni lúa (Đất, nước qn bình âm khí và dương khí) Việt Nam thiên âm tính nên “Nước” không đủ đại diện thay mặt thay mặt Nước cty quan trọng thứ hai đứng sau Làng -> ghép Làng nước Xử theo tục ngữ: Sống làng, sang nước Khái niệm Nhà nước xuất phát từ văn hoá coi trọng mái ấm gia đình gia tộc, cịn khái niệm Làng nước xuất phát từ văn hoá coi trọng gia tộc mái ấm gia đình Trong khối mạng lưới hệ thống tổ chức triển khai xã hội Việt Nam, cty trung gian làng nước (cấp vùng, tỉnh) không quan trọng Thể chỗ: Tên gọi cty trung gian thay đổi, địa giới tạm bợ Tổ chức xã hội theo tranh quy luật: Cấp độ – quy mô Việt Nam PAGE 26 Cá nhân – Làng xã + Vùng (tỉnh) – Quốc gia + Quốc tế – Phương Tây + – + – + Vùng (tỉnh) Việt Nam không quan trọng phương Tây vùng lãnh địa riêng lãnh chúa, thời kì tư lãnh địa chuyển thành liên bang, nhà nước trở thành liên bang, bang vương quốc nhỏ, có ranh giới rõ ràng Ở Việt Nam coi trọng ranh giới vương quốc (ý thức vương quốc, tinh thần dân tộc bản địa), Phương Tây ranh giới vương quốc mờ nhạt Ở Việt Nam ý thức vương quốc lớn nên quan tâm đến yếu tố quốc tế Nước mở rộng làng, chức trách nhiệm giống chức trách nhiệm làng, khác quy mô (trách nhiệm nhà nước): Ứng phó với mơi trường tự nhiên ứng phó với mơi trường xã hội Thánh Gióng câu truyện quan trọng thứ hai thời kì dựng nước Tinh thần đồn kết lịng u nước thành phầm tính hiệp hội tính tự trị Sự khác lạ tổ chức triển khai vương quốc so với tổ chức triển khai làng xã chỗ: + Ở phạm vi nhỏ, người quen biết phương pháp tổ chức triển khai tốt sống theo tình cảm + Ở phạm vi lớn, đơng dân mà khơng quen biết tổ chức triển khai quản lí phải ngặt nghèo, tăng cường dương tính => Vì giải pháp tất yếu để tổ chức triển khai xã hội tự phát, tới theo học tập cách tổ chức triển khai xã hội Trung Hoa (thời độc lập tự chủ) phương Tây sau (sau này) Tổ chức máy nhà nước Chức năng, trách nhiệm nhà nước (nước) : Ứng phó với mơi trường tự nhiên ứng phó với mơi trường xã hội + Ứng phó với mơi trường tự nhiên : Ở phạm vi làng link lại để sản xuất cho kịp thời vụ, phạm vi vương quốc chống thiên tai, ứng phó lũ lụt + Ứng phó với mơi trường xã hội: Ở Lever làng chống trộm cướp, phạm vi vương quốc chống giặc ngoại xâm Thể chế tổ chức triển khai trị: thị tộc lạc, quân chủ, xã hội chủ nghĩa Cơ cấu tổ chức triển khai có cấp: Triều đình – tỉnh – huyện – làng + Triều đình: đứng đầu vua ( + quan văn, quan võ) + Tỉnh: đứng đầu quan Tuần vũ + Huyện: đứng đầu quan Tri huyện quan Tri phủ + Làng: đứng đầu Lí trưởng Xã trưởng Các định chế Nhà nước: + Quan chế: trọng dụng nhân tài, hầu hết trọng văn + Pháp chế: phối hợp nhân trị pháp trị, có tính trọng tình + Binh chế: linh hoạt, có tính nhân dân + Học chế: bình đẳng dân chủ thi tuyển, coi trọng kẻ sĩ PAGE 27 Các điểm lưu ý vương quốc Việt Nam: Có truyền thống cuội nguồn dân chủ văn hố nơng nghiệp, thể ở: + Hình thức lãnh đạo tập thể + Cách tuyển chọn nhân tài + Coi trọng phụ nữ Thứ hạng tầng lớp xã hội : sĩ – nông – công – thương Nước với truyền thống cuội nguồn dân chủ văn hố nơng nghiệp : Tổ chức ngặt nghèo quy củ khiến nhà nước phong kiến Việt Nam khác lạ với làng xã, giống với nhà nước Trung Hoa, phương Tây Truyền thống dân chủ làm cho nhà nước phong kiến Việt Nam giống với làng xã, khác lạ với nhà nước Trung Hoa, phương Tây Vua Việt Nam lên từ thủ lĩnh bn làng, coi dân cháu Khơng q chun chế độc đốn phương Tây, uy nhiêm “ông trời” Trung Hoa Từ vua bố xuất phát từ gốc Từ “bô” ban đầu từ từ phân hoá đằng bố, đằng vua Thời Hùng Vương, từ bố vừa có nghĩa cha vừa có nghĩa thủ lĩnh dân làng, ví dụ: Pơ inu nagar tiếng Chàm; Pơ t’rinh tiếng Tây Ngun; Pơ Chiêng tính Tày-Thái Lãnh tự khởi nghĩa Phùng Hưng dân tôn làm Bố đại vương (bố = cha mẹ) Truyền thống Dân chủ Việt Nam: + Bộc lộ lãnh đạo người dân + Bộc lộ quan hệ người dân thánh thần, người lồi vật Dân thờ cúng thánh thần địi hỏi thánh thần phải có trách nghiệm phù hộ cho dân, khơng dân trừng trị thánh thần kiện trời  Tính dân chủ việc tổ chức triển khai vương quốc Việt Nam thể hiện qua truyền thống cuội nguồn lãnh đạo tập thể: Khởi nguồn từ : + Tổ chức làng xã với hình thức Hội đồng già làng, Hội đồng kì mục, truyền thống cuội nguồn lãnh đạo tập thể cấp vương quốc từ quan hệ huyết thống Vua chị, vua em; Vua anh, vua em (Ngô Xương Văn, Ngô Xương Ngập; Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ); Vua cha, vua với hình thức Thái Thượng Hồng + Quan hệ xã hội mang tính chất chất pháp lí Vua – chúa (vua Lê – chúa Trịnh) theo nguyên tắc “Hoàng gia giữ uy phúc, vương phủ giữ quyền bính” (vua có vị thế cao quyền lực tối cao nhỏ, chúa có vị thế thấp thực quyền lớn) Vua thừa nhận quyền lực tối cao không can dự vào cơng việc chúa, chúa lịng với vị trí bề tơi giữ lễ tơn kính với vua Truyền thống lãnh đạo tập thể, dân chủ thành phầm lối tư tổng hợp biện chứng, hay đắn đo xem xét khơng muốn làm lịng PAGE 28 Truyền thống lãnh đạo tập thể, dân chủ tới phát huy với nguyên tắc “tập thể lãnh đạo, thành viên phụ trách”; Tam, Tứ (lãnh đạo Chính quyền – Đảng – Cơng đồn – Thanh niên) đóng vai trị quan trọng  Tính truyền thống cuội nguồn dân chủ nơng nghiệp cịn thể việc Tuyển chọn người vào máy quan lại, nhân tài Ở phương Tây máy quan lại phong kiến chỉ định theo lối cha truyền nối Ở Việt Nam việc tuyển chọn dựa theo đường Thi cử Thi cử tổ chức triển khai theo như hình thức Tam khoa: Hương – Hội – Đình + Thi Hương: thi cấp sở cho thí sinh tỉnh số tỉnh Nếu qua kì gọi Sinh đồ, vượt qua kì gọi hương cống Hai thương hiệu từ thời Minh Mạng năm 1829 đổi thành Tú tài Cử nhân Đỗ Hương cống thi hội + Thi Hội: Tổ chức vùng quy mô lớn kinh đô Thi hội đỗ thành Tiến sĩ, đỗ tiến sỹ thi đình + Thi Đình: Sắp xếp tiến sỹ thành loại gọi Tam giáp : Tiến sĩ cập đệ ( tiến sỹ đệ Nhất giáp) , tiến sỹ xuất thân (tiến sỹ đệ Nhị giáp), đồng tiến sỹ xuất thân ( tiến sỹ đệ Tam giáp) Bậc tiến sỹ cập đệ từ 1244 lại phân thành Tam khôi: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa Thời Nguyễn khơng lấy Trạng ngun sợ đỗ cao tự mãn sinh lịng phản nghịch Bù vào tương hỗ update học vị Phó bảng (dưới Tiến sĩ) Danh hiệu : + Đỗ đầu thi Hương gọi Giải Nguyên + Đỗ đầu thi Hội gọi Hội Nguyên + Đỗ đầu thi Đình gọi Đình Nguyên + Đỗ đầu khoa gọi Tam Nguyên Truyền thống văn hố nơng nghiệp Trọng văn (Trọng tình – Trọng đức – Trọng văn) Nên kẻ sĩ (văn sĩ) coi trọng nhất, đứng đầu khuôn khổ nghề : Sĩ – nông – công – thương Văn sĩ lo việc võ lẫn marketing thương mại Sau Nơng, nghề PAGE 29 Cơng, Thương bị coi nghề thấp Công không coi trọng sống nơng nghiệp tự cấp tự túc nhu yếu trao đổi hàng hố, nên sản xuất công nghiệp không tăng trưởng mức lại mức thủ công, nghề phụ Thương nghề bị coi thường nhất: Vì bn bán tăng lợi nhuận bất Truyền thống thương nghiệp Việt Nam gian dối Ngay nhà nước Trọng nông, ức thương “Con buôn” lời chửi nặng nề Thời Hùng Vương: Vua – lạc hầu – lạc tướng + Dưới vua Lạc hầu thay vua giải việc làm + Dưới lạc Hầu Lạc tướng đứng đầu + Dưới làng – đứng đầu già làng Lí Bí sau tiêu diệt quân Lương, dựng nước xưng Nam đế, quốc hiệu Vạn Xuân, niên hiệu Thiên Đức Cho đúc tiền riêng đóng sơng Tơ Lịch, tổ chức triển khai triều đình chia hai ban Văn Võ Sau thắng lợi Bạch Đằng (938) , Ngô Quyền xưng vương vào xuân năm 939, kinh đô Cổ Loa, đặt chức quan Văn Võ, quy định nghi lễ triều, sắc tố lễ phục quan lại cao cấp Khi Lí Cơng Uẩn lên vua dời đô Thăng Long năm 1010 , nhà nước ngày tổ chức triển khai ngặt nghèo, quy, hồn chỉnh Nói Lê Q. Đơn: “hoàn toàn có thể làm mẫu mực cho đời sau” Triều đình nhà Lí đứng đầu vua, gồm: + Trên nhóm cận thần gồm chức Tam thái (Thái sư, thái phó, thái bảo) Tam thiếu (Thiếu sư, thiếu phó, thiếu bảo) lo việc văn Các chức Thái uý, thiếu uý lo việc võ + Dưới hai ban Văn Võ với đủ chức vụ rõ ràng Quan chế đời sau hầu hết nhờ vào thời Lí, có kiểm soát và điều chỉnh nhiều mở rộng thêm Đời Trần đặt thêm chức Tam thư (Tư đồ, tư mã, tư không) Thời Lê Chi Dân năm 1459 ban văn, võ theo lối Trung Hoa mà tổ chức triển khai thành Lục (quan chế thời Lê), đứng đầu quan Thượng thư (Lại – lễ- hộ – binh – hình – cơng): + Bộ Lại coi việc quản lí quan lại máy nhà nước + Bộ Lễ coi lễ tiết, thi tuyển học tập + Bộ Hộ coi việc kinh tế tài chính + Bộ Binh coi việc quân + Bộ Hình coi việc pháp lý + Bộ Cơng coi việc xây dựng, thiết kế Ngồi có số quan chuyên trách Viện Hàn Lâm lo biên soạn văn thư Văn Miếu lo đào tạo và giảng dạy quan lại từ em giới cầm quyền Khiêm Thiên Giám coi thiên văn, lịch pháp Thái y viện lo thuốc men Cơ mật viện tư vấn cho vua yếu tố hệ trọng, Pháp luật: PAGE 30 Luật phương Tây Luật pháp, luật Việt Nam Luật lệ Luật hầu hết tác động phạm vi vương quốc, Lệ hầu hết tác động vào Làng xã Có từ thời Hùng Vương Ít nhiều mang tính chất chất chất luật tục hay tập quán pháp Có trường hợp phép xét giảm tội (Bát nghị): Họ hàng thân thích nhà vua, người theo giúp vua lâu ngày, người thuộc hàng quan lại xa hoa, cháu triều vua trước, Lời tâu Mã Viện gửi vua Hán Quang Vũ : “Luật dân Việt khác luật người Hán đến mười điều” Năm 968 Đinh Tiên Hoàng nâng cao hiệu lực hiện hành pháp lý lên bước cách định hình phạt khắc nghiệt nấu vạc lớn, cho hổ ni cũi ăn thịt Năm 1042: Thời Lí có luật Hình Thư gồm Lí Thái Tơng phát hành Năm 1244: Thời Trần có Quốc Triều hình luật gồm quyền Năm 1849: Đời Lê có Quốc Triều hình luật (cịn gọi Lê Triều Quốc Luật hay Luật Hồng Đức ) gồm 722 điều (407 điều hoàn toàn Việt Nam, 300 điều chịu ràng buộc luật Trung Hoa ) vua Lê Thánh Tông niên hiệu Hồng Đức phát hành Năm 1818: Đời Nguyễn có luật Gia Long, sau trở thành Hoàng Triều luật lệ Trải qua binh lửa, cuối Luật Hồng Đức Luật Gia Long giữ lại Hai luật đời vào thời kì Nho giáo quốc giáo nên chịu ràng buộc nhiều từ luật Trung Hoa Hai luật có tinh thần dân chủ chung Tôn trọng phụ nữ Trong yếu tố mái ấm gia đình, hai luật trọng tới quan hệ vợ chồng (= dân chủ, bình đẳng), luật Trung Hoa trọng tới quan hệ cha (đẳng cấp và sang trọng, tôn ti) Luật Hồng Đức đảm bảo cho gái hưởng quyền thừa kế tài sản trai Con gái, cháu gái có quyền hương khói cho cha mẹ trường hợp nhà khơng có trai Nếu trai trưởng cịn nhỏ bà phụ có quyền thay mà tế tự tổ tiên Trong nhân, phụ nữ có quyền li chồng chẳng may bị ác tật, phạm tội, phá sản, bỏ chồng tháng chồng bỏ rơi vợ không lại, So với luật Hồng Đức, luật Gia Long mô luật Trung Hoa nhiều hơn nữa: Theo luận lí Trung Hoa được cho phép người đàn ơng có cớ để bỏ vợ (Thất xuất) có trường hợp khơng có quyền bỏ (Tam bất khả xuất) để ngăn cản bớt thiệt thòi cho phụ nữ để tang cha mẹ chồng (= góp phần mặt tinh thần), làm cho nhà chồng trở nên giàu sang (= góp phần mặt kinh tế tài chính), ngồi nhà chồng khơng cịn nơi nương tựa (= yếu tố đạo lý) Cấm chồng bán vợ, không bắt vợ làm th, khơng hạ vợ xuống làm nàng hầu Người nông nghiệp Việt Nam sống thiên tình cảm nên ý thức pháp lý Giáo dục đào tạo và giảng dạy: Năm 1070 Thời Lí xây dựng Văn Miếu thờ Chu Cơng, Khổng Tử Nho giáo thức đưa vào trong ngày tăng trưởng Năm 1075: Tổ chức khoa thi để chọn hiền tài (khoa thi Minh kinh bác học) Năm 1076: Xây Quốc tử giám đào tạo và giảng dạy Nho sĩ Từ thời Trần, định lệ thi Hương, thi Hội, thi đình hình thành Sách vở: Tứ thư, Ngũ Kinh Nho gia PAGE 31 PHẦN TỔ CHỨC ĐÔ THỊ ĐÔ THỊ VIỆT NAM TRONG QUAN HỆ VỚI QUỐC GIA Địa hình : chiếm vị trí xung yếu kinh tế tài chính, giao thông vận tải lối đi bộ Thị dân: viên chức, thương nhân, người làm nghề thủ công Tổ chức hành chánh: mô theo tổ chức triển khai nông thôn (phủ – huyện – tổng – thơn), có thêm phố, phường -Trong quan hệ với vương quốc, thị Việt Nam có điểm lưu ý: Nguồn gốc: Phần lớn đô thị Việt Nam nhà nước sản sinh (Văn Lăng, Cổ Loa, Luy Lâu, ) Chức năng: Chức hành hầu hết + Trong thị có Bộ phận quản lí Bộ phận làm kinh tế tài chính (bn bán) + Bộ phận quản lí hình thành trước theo kế hoạch, từ từ, cách tự phát phận kinh tế tài chính hình thành + Trong nhiều trường hợp, quản lí thị hoạt động và sinh hoạt giải trí mà phận làm kinh tế tài chính không tăng trưởng tăng trưởng yếu ớt kinh đô Hoa Lư nhà Đinh, phủ Thiên Trường nhà Trần, Mặt quản lí: Đơ thị Việt Nam nhà nước quản lí Nhà nước quản lí, khai thác thơng qua máy quan lại Ngay số thị hình thành tự phát Vĩnh Bình, Vân Đồn, sau hình thành nhà nước đặt máy cai trị -> Ba điểm lưu ý khiến đô thị Việt Nam có diện mạo trái ngược hẳn so với đô thị phương Tây Bức tranh quy luật: Nếu phương Tây làng xã bao tải khoai tây rời rạc, đô thị tổ chức triển khai tự trị vững mạnh Việt Nam, làng xã nơng nghiệp tổ chức triển khai tự trị vững mạnh, đô thị yếu ớt, lệ thuộc Đô thị quan hệ với nông thôn Làng công thương: Do sức mạnh truyền thống cuội nguồn văn hố nơng nghiệp khơng được cho phép nông thôn không được cho phép nông thôn tự chuyển thành thị Việt Nam, có làng xã nông thôn thực chức kinh tế tài chính đô thị (Làng Bát tràng, làng Giấy, ) Nếu phương Tây làng tăng trưởng dần lên tự phát thành đô thị Nhưng Việt Nam khơng Ngun nhân : + Do tính hiệp hội: Vì làng làm nghề, khơng có trao đổi hàng hố nội nên lí thứ khiến làng công thương không trở thành đô thị + Do tính tự trị: Dân cư sống tự cấp tự túc, khép kín, khơng có nhu yếu mua và bán, giao lưu Đó lí thứ hai làm cho làng công thương không trở thành đô thị 2.1 Nơng thơn Việt Nam kìm giữ, khơng cho làng xã tăng trưởng thành thị mà cịn chi phối đô thị, khiến Đô thị chịu ràng buộc nơng thơn mang đặc tính nơng thơn đậm nét Tổ chức hành thị Việt Nam theo tổ chức triển khai nông thôn PAGE 32 Đô thị truyền thống cuội nguồn phân thành phù – huyện – tổng – thôn Đời Gia Long (Tp Hà Nội Thủ Đô) phân thành tổng, tới năm 1940, làng quanh hồ Hồn Kiếm cịn chức tiên chỉ, thứ Bên cạnh phù – huyện – tổng – thơn, cịn loại cty xuất phát từ nông thôn gọi Phường: + Phường vốn hiệp hội người làm nghề làng quê Vì lí rất khác nhau, họ tách vào thành phố làm ăn, dựng nhà hàng quán ăn phố, phía sản xuất, phía ngồi bán hàng + Lối tổ chức triển khai đô thị theo Phường làm đô thị Việt Nam xuất hiện đặc biệt quan trọng, khiến người Châu Âu ngỡ ngàng + Ngay khi kinh tế tài chính thị trường trự trị, đô thị Việt Nam tiếp tục tự tăng trưởng theo lối phường, tái phường hoá: Một hàng phố trước bán món đồ này, phố chuyển sang marketing thương mại món đồ khác Nguyên nhân: Tính hiệp hội tính tự trị: + Tính hiệp hội: Làm cách tổ chức triển khai theo phường tỏ có lợi cho những người dân bán Họ có Đk giúp sức định giá, giữ giá, trình làng khách, “Bn có bạn, bán có phường” + Tính tự trị: Dẫn đến nếp sống tự cấp tự túc, dân khơng có nhu yếu mua và bán, người tiêu dùng và bán phải gian lận để kiếm sống Bởi cách tổ chức triển khai theo phường tạo Đk có lợi cho những người dân tiêu dùng cơng xa shopping có Đk khảo giá (khơng bị mua đắt), nhiều hàng nên tránh hàng nhái Ở phương Tây thương nhân kiếm lời cách nỗ lực chiếm giữ niềm tin người tiêu dùng, đồng thời tính tốn để chèn ép (quy luật đối đầu đối đầu – thành phầm ý thức thành viên) Ở Việt Nam thương nhân link (thành phầm tính hiệp hội) để chèn ép người tiêu dùng Chất nơng thơn thị Việt Nam thể qua tính hiệp hội tính tự trị: + Tính hiệp hội: Cho đến năm 80 đô thị Việt Nam phổ cập lối kiến trúc Khu tập thể (hay cịn gọi chung cư) có nhà bếp tập thể, wc tập thể, hàng lang chung, sống hiệp hội với nhau, + Tính tự trị: Các thị có cổng cổng làng, phố nhỏ bên Hậu chi phối nông thơn thị : Trong lịng thị gần cịn nơi có luỹ tre xanh, trồng rau, nuôi gà, cạnh bên TT vui chơi quảng trường Ba Đình có làng hoa Ngọc Hà, 2.2 Đơ thị Việt Nam truyền thống cuội nguồn ln có nguy bị “Nơng thơn hố” Trong lịch sử, thị khơng cịn thực chức TT hình thường bị thu hẹp, tàn tạ, trở ngun hình Nơng thơn Ví dụ : Hàng hoạt đô thị cổ Văn Lang, Cổ loa, tới cịn dấu tích lịch sử Từ huyết quản, người dân thành thị mang chất tính cách nơng thơn – chúng ln thể hiện có Đk Tâm lí “Trọng nơng, ức thương” thể khắp nơi Hiện tượng coi thường thị “nơng thơn hố thị” ngược lại với phương Tây, đô thị nông thôn ngưỡng mộ, thiên chức thị hố nơng thơn Tới tận giờ đây, ảnh hưởng nơng thơn cịn gây trở ngại vất vả cho việc quản lí thị Quy luật chung tổ chức triển khai xã hội Việt Nam truyền thống cuội nguồn PAGE 33 Văn hoá tổ chức triển khai đời sống tập thể Việt Nam tạo ra Những nhóm lưỡng phân Quan hệ âm khí và dương khí yếu tố cặp Âm mạnh dương ; Âm âm; Tính tự trị mạnh tính hiệp hội Quốc gia gồm có nông thôn (tĩnh tại, khép kín – âm) thị (năng động, cởi mở – dương); Nông thôn lấn lướt đô thị Đô thị gồm có phận quản lí (tĩnh – âm) phận làm kinh tế tài chính (năng động – dương) Trong Đơ thị, phận quản lí đạo phận làm kinh tế tài chính Nhà giàu phương Tây góp vốn đầu tư tiền vào công thương nghiệp, gửi tiền vào ngân hàng nhà nước Nhà giàu Việt Nam chuyển tiền tậu ruộng nông thôn Âm mạnh dương tức Khả bảo tồn mạnh khả tăng trưởng, khả bảo tồn đuốc sức mạnh chống lại thủ đoạn đồng hố Âm mạnh dương suy Chính khả bảo tồn tạo ra bảo thủ, ngưng trệ vươn lên Âm âm: Lấy ổn định làm trọng, tư tưởng Nhà nước Lấy tiết kiệm chi phí làm quốc sách; “Buôn tàu buôn bè không ăn dè hà tiện CHƯƠNG VĂN HOÁ TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG CÁ NHÂN Là phận thứ hai văn hoá tổ chức triển khai hiệp hội Ở Việt Nam, tín ngưỡng khơng thể từ từ phát lên tự giác thành tơn giáo, xã hội truyền thống cuội nguồn Việt Nam thiên lối tư tổng hợp mà thiếu óc phân tích Tơn giáo phổ cập Việt Nam: Nho giáo – Phật giáo – Đạo giáo – Kito giáo PHẦN TÍN NGƯÕNG Tín ngưỡng phồn thực Mở đầu: Đối với văn hố nơng nghiệp trì tăng trưởng sống nhu yếu thiết yếu người: PAGE 34 + Duy trì sống = cần cho mùa màng xanh tươi, sản xuất lúa gạo + Phát triển sống = sản xuất, sinh sơi người => Chúng có chất giống nhau, phối hợp hai yếu tố khác loại (đất – trời, mẹ – cha) Dựa vào nhu yếu trì tăng trưởng sống đó, nơng nghiệp Nam – Á tăng trưởng theo phía: + Trí tuệ tinh xảo tìm quy luật khách quan để lí giải thực -> tìm triết lí âm khí và dương khí + Những người dân có trình độ hạn chế nhìn thấy thực sức mạnh siêu nhiên, sùng bái thần thánh -> xuất tín ngưỡng phồn thực => Triết lí âm khí và dương khí triết lí phồn thực mặt yếu tố 1.1 Tín ngưỡng phồn thực tồn theo như hình thức Thờ quan sinh dục (thờ sinh thực khí) thờ hành vi giao phối Thờ quan sinh dục: Là hình thái đơn gỉan tín ngưỡng phồn thực; Phổ biến văn hố nơng nghiệp Biểu : + Các di tích lịch sử có tượng người với phận sinh dục phóng to; Lỗ Lường (nữ) + Ở Phú Thọ, thành phố Hà Tĩnh, có tục thờ cúng Nõ nường (nõ = nêm, đặc trưng cho sinh thực khí nam; nường = nở nang, đặc trưng cho sinh thực khí nữ) + Ở hội làng Đơng Ki (Bắc Ninh) có tục rước thờ sinh thực khí gỗ, tan hội công chúng đem đốt tro chia cho những người dân rắc ruộng – hành vi ma thuật truyền sinh cho mùa màng + Ở số phường thuộc Phú Thọ, Bắc Ninh, Hà Tây, rước tới 18 sinh thực khí, kết thúc người tranh cướp tin chúng đem lại như mong ước, no đủ cho năm + Thờ loại cột đá loại hốc Thờ thành vi giao phối: Phổ biến khu vực Đơng Nam Á Biểu hiện: + Lỗ Lường + Cóc tượng trưng cho cầu mưa, ý nghĩa phồn thực tượng cóc giao phối rõ ràng + Ở Sở đầm Hịn Đỏ, nhiều ngày liên tục khơng đánh cá, đích thân người đứng đầu Sở phải tới cầu xin, lạy lạy cầm vật tượng trưng cho sinh thực khí nam đâm vào Lỗ Lường lần + Ở vùng La Sơn, La Cả (Hà Tây) tan đám vị bơ lão chủ trì đánh hồi trống, hồi chiêng Trong khoảng chừng thời hạn đèn tắt hết, điều đại kị lâm thời huỷ bỏ, nam nữ tự Ý nghĩa tục hợp thân nam nữ đất cỏ xem hành vi mang tính chất chất ma thuật, làm kích động vạn vật thiên nhiên đất trời (giống việc rắc tro sinh thực khí ruộng) + Chày Cối vật tượng trưng cho sinh thực khí nam nữ, giã gạo hành vi tượng trưng cho hành vi giao phối Trên trống đồng khắc nhiều hình nam nữ đơi giã gạo + Tục “Giã gạo đón dâu”: Nhà trai bày chày cối trước cổng, dâu đến nơi người nhà trai cầm chày mà giã không vào cối tiếng – nghi lễ cầu chúc cho đơi vợ chồng trẻ đông nhiều cháu PAGE 35 + Tục nam nữ vừa giã cối (rỗng) vừa hát giao duyên, thể mong ước trai gái thành lứa đơi sinh đẻ + Trị cướp cầu phổ cập Tổ Phong Châu (Phú Thọ): Hai phe tranh cầu red color (dương), cướp mang thả vào hố (âm) bên Ý nghĩa ước mong phồn thực, cầu may, niềm sung sướng + Trò chơi khác: Tung còn, ném cầu, đánh phết, đánh đáo, 1.2 Biểu tượng toàn vẹn và tổng thể Tín ngưỡng phồn thực Trống đồng Trống đồng hình tượng sức mạnh quyền lực tối cao người xưa Hình dáng trống đồng tăng trưởng từ cối giã gạo Cách đánh trống đồng theo lối cầm chày mà đâm lên mặt trống, người Mường mô động tác giã gạo – động tác giao phối Tâm mặt trống hình mặt trời với tia sáng biểu trưng cho sinh thực khí nam, tia sáng hình với khe biểu trưng cho sinh thực kí nữ Xung quanh mặt trống đồng thường gắn tượng cóc, cóc có ý nghĩa “cậu ơng trời”, mang theo mưa, khiến mùa màng tốt tươi, dạng biểu trưng tín ngưỡng phồn thực Tiếng trống đồng rền vang mô âm tiếng sấm – mang ý nghĩa Biểu tượng khác: Chùa Một Cột vng (âm) đặt cột trịn (dương), cột trịn đặt hồ vuông (âm), hồ vuông nằm hòn đảo hồ Linh Chiểu tròn (dương) Tháp Bút (dương) bên cạn đài Nghiên (âm) cổng đền Ngọc Sơn Cửa số trịn (dương) gác Kh Văn soi xuống hồ vuông Thiên Quang Thỉnh (âm) Văn Miếu Mõ làm gỗ (hành Mộc) nên được đặt bên trái (phương Đông) dương; Chuông làm đồng (hành Kim) đặt bên phải (phương Tây) âm Tiếng Mõ trầm phải hoà với tiếng chuông thanh, sống vĩnh âm khí và dương khí hồ hợp Tín ngưỡng phồn thực Cung đình: Trong yến tiệc vua Trần Thái Tơng đãi quần thần năm 1952, đứng huy tín hiệu lệnh uống rượu người đầu đội mo nang, tay cầm dùi đục Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên Việc tùy từng nhiều yếu tố tự nhiên dẫn đến hậu : Trong nghành nhận thức lối Tư tổng hợp, với nghành tín ngưỡng Tín ngưỡng đa thần Tín ngưỡng đa thần : (đối tượng người dùng tôn thờ tượng thuộc tự nhiên mây, mưa, nữ thần thờ động vật hoang dã thực vật) Thờ vật tượng thuộc tự nhiên: * Các nữ thần chiếm ưu thế, Tục Thờ Mẫu (đạo Mẫu) tín ngưỡng điển hình Đối tượng khơng phải gái trẻ trung mà Bà, Mẫu Gồm:  Bà Trời – Bà Đất – Bà Nước: nữ thần quản trị và vận hành tượng tự nhiên thiên thiết với sống nơng nhân Sau có thêm Ngọc Hồng, Thổ Cơng, Hà Bá Còn thờ chung tam tài dạng tín ngưỡng Tam phủ cao quản vùng Trời, đất, nước: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn (núi = đất), Mẫu Thượng Thoải ( thoải = thuỷ = sông nước ) PAGE 36 Bà Trời dạng Mẫu Cửu Trùng hay Cửu Thiên Huyền Nữ – Huế Thiên Mụ, Thiên Yana Nhiều nhà góc sân bàn thở Bà Thiên, Bà Đất (mẹ đất – địa mẫu), Bà Nước (bà thuỷ) Bà Đất, Bà Nước tồn dạng Thần khu vữ Bà Chúa Xứ, Bà Chúa Sông, Bà Chúa Lạch  Bà Mây , Mưa , Sấm , Chớp: cai quan tượng tự nhiên Tới thời Phật giáo nhào nặn thành khối mạng lưới hệ thống Tứ Pháp: Pháp Vân (thần mây) thờ chùa Bà Dâu, Pháp Vũ (thần mưa) thờ chùa Bà Đậu, Pháp Lôi (thần sấm) thờ chùa Bà Tướng, Pháp Điện (thần chớp) thờ chùa Bà Dạn Lòng tin nhân dân vào Tứ pháp mạnh vào thời Lí, triều đình phải rước tượng Pháp Vân Thăng Long cầu hòn đảo, rước theo đoàn quân đánh giặc  Thần khơng gian: Được tưởng tượng theo Ngũ Hành: Ngũ Hành Nương Nương, Ngũ Phương Chi Thần coi sóc phương trời, Ngũ Đạo Chi Thần coi ngả đường Theo Địa chi người ta thờ thần không khí Thập Nhị Hành Khiển 12 Bà Mụ 12 nữ thần chăm sóc việc sinh sản Thờ động vật hoang dã thực vật  Động vật : Chim, rắn, cá sấu Có câu “Nhất điểu, nhì xà, tam ngư, tứ tượng” Văn hố nơng nghiệp đẩy vật lên mức biểu trưng: Tiên, Rồng (Hồng Bàng chim nước lớn Tiên Rồng cặp đơi, cá sấu Ác hố Rồng) Nếp sống tình cảm, hiếu hồ người nơng nghiệp biến cá Sấu rác hố Rồng Cá sấu mơtip phổ cập đồ đồng Đông Sơn Cá sấu – Rồng xem cháu tể quản trị và vận hành vùng sông nước Tên gọi Bua Khú (vua Sấu) người Mường; Long Quân, Long Vương người Việt Chữ rồng, long chữ krông Rồng mang đủ nét đặc trưng tư nông nghiệp Tổng hợp Linh hoạt (sự phối hợp cá sấu rắn) Người dân Nam Bộ tin Cá sấu tu nhiều năm thành Rồng (Cù dậy) Khi đưa từ Khu vực Đông Nam Á đến Trung Hoa Châu Âu, rồng bị dương tính hố: Ở Trung Quốc rồng ngắn, gian ác, tợn Ở Việt Nam vào thời Hán gọi Giao Long (đồng hoá cá sấu, thuồng luồng với rồng) Phương Tây coi rồng hãn, chuyên canh giữ kho tàng, có cánh lối tư phân tích khơng thể chịu việc rồng khơng có cánh mà biết bay  Thực vật : Cây lúa Đứng sau Cau, Đa, Dâu, Bầu, Tín ngưỡng sùng bái người (Thờ cúng tổ tiên; thổ công, thần tài, táo công, ; thành hoàng; vua Hùng) Linh hồn thành phầm trí tuệ, đầu mối tín ngưỡng, linh hồn tách Hồn Vía Người có hồn, nam vía, nữ vía hồn: Gồm tinh, khí, thần Vía: Trung gian xác hồn, nơi làm hoạt động và sinh hoạt giải trí quan Thời Đông Sơn, người chết chôn quan tài thân đẽo theo như hình thuyền PAGE 37 Nghi lễ “Chèo đưa linh”: Ở Đồng Bắc Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ Là hội bà múa điệu chèo bò hát câu đưa linh hồn người chết nơi chín suối 3.1 Thờ cúng tổ tiên Phương tây coi trọng ngày sinh, Việt nam coi trọng ngày giỗ Vào ngày cúng khơng có rượu phải có nước lã (vì ý niệm nước quan trọng sau đất dân trồng lúa nước) Sau tàn tuần hương đồ vàng mã đem đốt, chén rượu cúng đem rót xuống đồng tàn vàng – người chết nhận đồ cúng -> Tam tài (trời – đất – nước) âm khí và dương khí (lửa – nước) Ban thờ tổ tiên đặt gian – nơi trang trọng Đồ thờ bát hương, đài rượu dù nghèo khó khơng bán 3.2 Thổ cơng Trong mái ấm gia đình, ngồi thờ Tổ tiên người Việt Nam cịn thờ Thổ cơng Là dạng Mẹ đất, vị thần coi gia cư, định hoạt phúc hoạ cho mái ấm gia đình Là hình tượng ba, truyện kể nhan đề “Sự tích ơng đầu rau” (Sự tích Thần Bếp) với nhiều dị bản: Vua nhà bếp = Táo Quân, ông Táo, mà nhà bếp có ơng đầu rau để lửa gần mãi, đốt nóng tình u Trong chồng Thổ cơng chông nom việc nhà bếp, chồng cũ Thổ địa trơng coi việc nhà, vợ Thổ Kì coi việc chợ búa Mối quan hệ Thổ Công với Gia tiên mái ấm gia đình thú vị: + Thổ Công định đoạt phúc hoạ cho nhà nên vị thần quan trọng nhất, cịn ơng bà sinh ta nên tơn kính + Để khơng lòng ai, ta xếp tổ tiên ngự bàn thờ cúng tơn kính gian giữa, Thổ Cơng gian trái (theo Ngũ hành bên trái – phương Đơng nơi quan trọng thứ hai sau TT) + Tuy Thổ Cơng có vị thế quyền lực tối cao lại lớn – coi Đệ gia chi chủ Mỗi giỗ cha mẹ phải khấn Thổ Công trước cho cha mẹ “phối hưởng” + Ví quan hệ Thổ cơng với Gia tiên chẳng khác quan hệ vua Lê, chúa Trịnh Ý nghĩa triết lí: + Sở lí Thổ Công thần đất mà thần nhà bếp người Việt Nam nơng nghiệp sống định cư, nhà – đất – nhà bếp người – phụ – nữ đồng với nhau, tối quan trọng + Bộ hai ông bà chết lửa, hoá thành thần nhà bếp, thờ bên trái tạo ra tam tài Biểu quẻ Lí gồm hai (hào) dương (hào) âm, Bát quái nghĩa lửa nằm phương Đông (bên trái), ứng với quẻ Hoả Ngũ hành Ở Nam Bộ, Thổ Cơng gọi Ơng Địa, bàn thờ cúng Ơng Địa nằm đất nhiều nơi đồng với Thần Tài Biểu tượng Ơng Địa với khn mặt nữ tính, ngực lớn, bụng chình người đẻ thể mối liên hệ với cội nguồn Mẹ đất Nguyên lí phồn thực 3.3 Các thần linh chung thơn xã tồn dân tộc bản địa Trong phạm vi thơn xã quan trọng thờ Thần làng (Thành Hoàng) quản trị và vận hành, che chở, định đoạt phúc hoạ cho dân làng đó, xuất phát từ khái niệm Ma làng Lệ làng lớn đến mức năm 1572 đời vua Lê Anh Tơng, triều đình sắc lệnh sưu tầm soạn thần tích thành hồng làng để vua ban sắc phong thần PAGE 38 Nhiều làng chọn người làm Thần Hoàng vốn trẻ con, ăn mày, ăn trộm, người mù, người chết nghẹn, nói chung người dân có lí lịch xấu, loại thần gọi Tà Thần Những người thờ thần họ theo niềm tin chết riêng nên gây oai, khiến dân làng nể sợ (gây dịch bệnh, hoả hoạn, ) Trong phạm vi vương quốc người Việt Nam thờ : Vua Tổ – Vua Hùng : Phong Châu (Phú Thọ) – nơi đóng Vua Hùng trở thành đất Tổ Ngày giỗ Tổ mùng 10 tháng Thờ Tứ : Tản Viên – Thánh Gióng – Chử Đồng Tử – Liễu Hạnh Tản Viên (Sơn Tinh Thuỷ Tinh) Thánh Gióng hình tượng cho sức mạnh đoàn kết hiệp hội dân cư nơng nghiệp, để mặt ứng phó với mơi trường tự nhiên (chống lũ), mặc khác ứng phó với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên xã hội (chống giặc ngoại xâm) Chử Đồng Tử Liễu Hạnh đại diện thay mặt thay mặt cho ước mơ người Việt Nam có giang sơn Vật chất tinh thần : Chử Đồng Tử – người nông dân nghèo vơi hai bàn tay trắng vợ xây hình thành nghiệp với phố xá sầm uất, mang vàng biển marketing thương mại với khách thương nước : Tượng trưng cho mơ ước xây dựng sống phồn vinh vật chất Liễu Hạnh – hay gọi Thánh Mẫu, sinh vào năm 1557, Quê Vân Cát, công chúa Trời, lần từ bỏ sống Thiên Đàng, xuống trần gian xây dựng sống người phụ nữ bình dị : Tượng trưng cho niềm sung sướng tinh thần (tự do, niềm sung sướng) Fact: + Không phải ngẫu nhiên mà Liễu Hạnh xuất vào thời Lê Nho giáo duy nhất, vai trị người phụ nữ vơ thấp Kết quả: Triều Đình phải lùi bước trả tự cho Liễu Hạnh, nhà Vua phải lùi bước trước Phật Bà + Ngồi tứ bất tử, Liễu Hạnh cịn có Tam phủ, Tứ phủ Bà có tín ngưỡng riêng gọi Tam Thánh Mẫu Vua Đồng khánh xin làm đệ tử thứ bà hòn đảo Hòn Chén (Huế) PHẦN PHONG TỤC Phong tục nhân Thời xưa có lễ : Lễ nạp thái – lễ vấn danh – lễ nạp cát – lễ nạp tệ – lễ thỉnh kỳ – lễ thân nghinh Ba lễ : Lễ vấn danh – lễ hỏi – lễ nghinh hôn *Ý nghĩa tập tục hôn nhân gia đình (quyền lợi gia tộc, quyền lợi làng xã, quyền riêng tư) : 1.1 Quyền lợi gia tộc Hôn nhân việc hai người kéo theo việc Xác lập quan lệ hai gia tộc -> Điều chọn thành viên rõ ràng mà Lựa chọn dịng họ, mái ấm gia đình xem nhà cửa mái ấm gia đình bên có tương xứng khơng, có mn đăng hộ đối không Đối với hiệp hội gia tộc, hôn nhân gia đình cơng cụ thiêng liêng để trì dòng dõi tăng trưởng nguồn nhân lực -> Để phục vụ nhu yếu nhân lực người trồng lúa (xét tín ngưỡng phồn thực), xem xét nhân quan tâm trước hết tới Năng lực sinh sản họ PAGE 39 Lấy vợ phải chọn người sống lưng chữ cụ, vú chữ tâm, thắt đáy sống lưng ong, vừa khéo chiều chồng vừa khéo trông Năng lực sinh đẻ nhìn thấy qua mái ấm gia đình họ: “Mua heo chọn nái, lựa gái chọn dòng”, “Ăn mày chơi nể, làm rể nơi nhiều con”, “Lấy xem nạ” (nạ=mẹ) Tục Giã cối đón dâu tục Trải chiếu cho lễ hợp cẩn : Gia đình nhờ người phụ nữ đứng tuổi, đông con, phúc hậu, vợ chồng tuy nhiên tồn vào trải chiếu cho dâu rể, chiếu phải trải đôi – ngửa sấp (âm khí và dương khí) úp vào Trách nghiệm Làm lợi cho mái ấm gia đình: Con gái phải đảm tháo vát đem lại nguồn lợi vật chất cho nhà chồng, trai phải giỏi giang đem lại vẻ vang – nguồn lợi tinh thần cho nhà vợ “Chồng sang vợ giày, vợ ngoan chồng tối ngày cậy trông”, “ Trái khôn kén vợ chợ đông, gái khôn kén chồng chốn phân” 1.2 Quyền lợi làng xã Vì Sự ổn định làng xã nên hình thành ý niệm chọn vợ chồng làng “Ruộng đầu , vợ làng, ruộng đồng, chồng làng” , “Ta ta tắm ao ta, dù dù đục ao nhà hơn” Chọn vợ chồng làng Cơng cụ tâm lí Phân biệt dân cư , dân ngụ cư Cơng cụ hành để trì ổn định Tục Nộp Cheo Vai trò kinh tế tài chính : Khi lấy vợ nhà trai phải nộp cho làng xã bên gái mơt lệ phí gọi “cheo” đám cưới cơng nhận hợp pháp Người làng lấy nộp làm tượng trưng, người làng nộp cheo nặng, gọi cheo ngoại, gấp hai gấp ba cheo nội “Nuôi lợn phai vớt bèo, lấy vợ phải nộp cheo cho làng” ; “Lấy vợ mười heo không cheo mất, lấy vợ không cheo tiền gieo xuống suối” Năm Cảnh Trị thứ năm 1663, Vua Lê Huyền Tông nhắc nhở 47 điều giáo: Quan viên binh lính thơn xã nhà gái khơng viện cớ người ta lấy chồng làng khác mà đòi tiền treo lạm Từ Gia Long thứ ba năm 1804 có quy định: Về tiền treo nhà giàu phải nộp quan năm tiền, nhà bậc trung nộp sáu tiền, nhà nghèo nộp ba tiền Nếu lấy người làng khác phải nộp gấp đơi Hơn nhân lịch sử nhân quyền lợi hiệp hội, tập thể – tuân theo ý muốn tập thể hiệp hội lớn nhỏ gia tộc, mái ấm gia đình, làng xã, giang sơn : Mị Châu Trọng Thuỷ, Huyền Trân với vua Chàm Huế, Ngọc Hân với vua Nguyễn Huệ, Các hôn nhân gia đình vua cháu chúa triều đình gả bán cho tù trưởng miền biên ải nhằm mục đích củng cổ đường biên giới giới vương quốc 1.3 Nhu cầu riêng tư Sự thích hợp đôi trai gái: Lễ vấn danh, ngày gọi Chạm ngõ, Lễ dạm xét việc hỏi tuổi xem hợp tuổi hay xung khắc Để quan hệ chợ vồng bền vững: Khi cưới thời Hùng Vương có tục trao nắm đất gói muối (gắn bó đất đai, tình nghĩa thuỷ chung) “Gừng cay muối mặn xin đừng quen nhau” Sau thay cho đất muối bánh Su sê (hình tượng Triết lí âm khí và dương khí – vng tròn , Ngũ hành – ruột dừa trắng, nhân đậu vàng, rắc vừng đen, khuôn xanh, buộc lạt đỏ) Khi làm Lễ hợp cẩn, có tục hai vợ chồng ăn chung đĩa cơm nếp, uống chung chén rượu Ý nghĩa cầu chúc hai vợ chồng gắn bó với nhau, dính nếp say say rượu PAGE 40 Quan hệ mẹ chồng nàng dâu: Khi cô dâu bước vào trong nhà, mẹ chồng ôm bình vơi lánh sang nhà hàng quán ăn xóm Ý nghĩa nhường quyền “nội tướng” cho dâu để “tương lai” thuận hồ Nhưng tương lai, cịn chưa nên mẹ chồng ơm bình vơi tượng trưng quyền lực tối cao người phụ nữ Phong tục tang ma 2.1 Tập tục tang lễ: Nghi thức tang lễ: Lễ mộc dục – lễ tẩm niệm (phạn hàm) – lễ nhập quan (khâm liệm) – lễ thành phục – lễ khiển điện – lễ hạ huyệt Sau an táng: Lễ Open mả – lễ thất tuần – lễ tốt khốc – lễ tiểu đường – lễ đại tường Tục cải táng: Sau chết năm Trong tang ma người Việt Nam có thái cực: + Một mặt ý niệm triết lí cho sau chết, linh hồn nơi giới bên nên tang ma xem việc tiễn đưa + Một mặt ý niệm trần tục coi chết hết nên việc tang ma việc xót thương Tâm lí bình n đón nhận chết Chuẩn bị chu đáo cho chết Chết già xem mừng: trẻ làm ma, già làm hội Nhiều nơi có người già chết cịn đốt pháo, chắt chút để tang kị đội tang đổ, khăn vàng Khi nhà có người hấp hối, việc quan trọng Đặt tên hèm (tên thuỵ) cho những người dân chết Đó tên cho những người dân chét, có người chết, cháu Thổ Cơng biết Khi cúng giỗ trưởng khấn tên hèm, Thổ Công được cho phép linh hồn mang tên vào (lễ cúng cơm) để phịng ngừa hồn vào ăn tranh Trước khâm liệm lễ Mộc dục (tắm gội cho những người dân chết) lễ Phạn hàm: Bỏ nhúm gạo nếp ba đồng xu tiền vào miệng (gao thay bữa, tiền đị) Khi khâm liệm phải có miếng vài đắp mặt người chết để không thấy cháu sinh buồn Trong áo quan, từ thời Hùng Vương có tục chia tài sản cho những người dân chết mang theo Trước đưa tang, người ta cúng Thần coi sóc ngả đường để xin phép Trên đường rắc giấy vàng làm lộ phí cho ma quỷ Đến nơi, làm lễ tế Thổ thần xin phép cho những người dân chết “nhập cư” Chôn cất xong, mộ đặt bát cơm, trứng, đơi đũa có tua bơng đầu Bát cơm = đất mẹ = âm, tua = mây trời = dương, đũa nối âm khí và dương khí hoà hợp Hoặc Nho học lý giải tua bơng tựng trưng giới hỗn mang, hỗn mang hình thành cực âm khí và dương khí, thái cực sinh lưỡng nghi = đơi đũa, có lưỡng nghi (âm khí và dương khí) có sống tượng trưng = trứng, ý nghĩa cầu chúc người chết sớm đầu thai Xót thương – Tục khiêng người chết xuống đất, tục gọi hồn kỳ vọng người chết sống lại Con cháu đau khổ khơng có tâm trí dùng đồ tốt (đồ tang vải xấu xô, gai), ăn mặc (gấu xổ, áo trái, tóc bù, ), đứng khơng vững (trai chống gậy, gái lăn đường), dễ va đập trùng tang (nên phải đội mũ chuối ) Ngày nhiều tục lệ khơng cịn q cầu kì Tính hiệp hội – Để tang lẫn nhau: Họ dương tháng, láng giềng ngày ; Láng giềng để ngày, chồng cô cậu vợ ngày không Cây cối để tang : nhiều nơi có tục đeo băng trắng cho cối vườn 2.2 Phong tục tang lễ thấm nhuần triết lí âm khí và dương khí , ngũ hành Màu sắc : Tang lễ dùng white color = hành kim = hướng tây thứ liên quan hướng tây xấu PAGE 41 Nơi để mồ mả hướng tây làng phía tây rừng ma quỷ Sau white color màu đen = hành thuỷ = phương bắc Chỉ chắt, chút để tang cụ tốt chứng cho cụ sống lâu dùng màu tốt red color = phương nam, màu vàng = TW Loại số : Âm ứng số chẵn, dương ứng số lẻ nên thứ liên quan người chết ứng số chẵn: Lạy linh cữu phải lạy lạy; Nhà mồ dân tộc bản địa miền núi cầu thang phải làm với sốc bậc chẵn; Hoa cúng số chẵn trái lại cõi dương thứ theo số lẻ: Lạy người sống phải lạy lạy; cầu thang, lối lên nhà có số bậc lẻ (tam cấp) ; hoa số lẻ Trừ trường hợp chết coi sống Cúng Phật, cúng cha mẹ sau đoạn tang thắp nén nhang sống coi chết gái lạy cha mẹ trước xuất giá lấy chồng lạy từ trở thành nhà người khác Phân biệt tang cha, tang mẹ: Khi trai chống gậy để tang Cha gậy tre, Mẹ gậy vơng Vì thân tre trịn = dương, cành vơng đẽo thành hình vng = âm Đưa tang để tang có tục: + Cha đưa mẹ đón (tang cha – sau quan tài, tang mẹ – giật lùi phía đầu quan tài) + Áo tang cha mặc trở đằng sống sống lưng ra, tang mẹ mặc trở đằng sống sống lưng vô -> Thể âm khí và dương khí qua cặp nghĩa hướng ngoại = dương, cha cặp nghĩa khuynh hướng về trong = âm, mẹ Phong tục tang lễ phổ cập thống ta thừa kế Tinh thần dân chủ Thọ mai gia lễ : Quy định cha mẹ phải để tang con, ông bà cụ kị để tang hàng cháu, chắt Phong tục lễ tết lễ hội Hệ thống ngày Lễ tết: Hệ thống lễ Tết làm thành chu kì khép kín, âm khí và dương khí chuyển hoá cho Lễ tết phân loại Theo không khí + Tết xuân: Tết Nguyên Đán, tết Thượng Nguyên ( ngày 15 tháng âm lịch – rằm tháng 5), tết Hàn Thực (mùng tháng âm lịch), tết minh (ngày 15 tháng âm lịch – rằm tháng 3) + Cuối năm: Tết ông Táo, mái ấm gia đình sắm mũ ông, mũ bà để cúng Thổ Công – Thổ Địa – Thổ Kì cá chép vàng để ơng lên chầu Trời Mở đầu Tết Nguyên Đán, kết thúc tết Ông Táo, để đêm 30 Ông Táo trở mái ấm gia đình bước vào năm + Tết hạ: Tết Đoan Ngọ ( mùng tháng âm lịch) (dùng móng nhuộm để bảo vệ móng tay móng chân cho trẻ, ăn rượu nếp hoa chua chát, Ngọ hái phơi khơ uống năm) Trước cịn có Tết Mâu PAGE 42 + Tết thu: Tết trung nguyên ( ngày 15 tháng âm lịch – rằm tháng ), tết trung thu ( ngày 15 tháng âm lịch – rằm tháng ), tết Hạ Nguyên (ngày 15 tháng mười – rằm tháng 10) Đặc điểm lễ tết: + Được phân loại theo thời hạn + Thiên vật chất + Chỉ số lượng giới hạn mái ấm gia đình + Lễ tết trì tơn ti, trật tự thành viên mái ấm gia đình Nghề lúa nước mang tính chất chất thời vụ cao, lúc bận đầu tắt mặt tối nên lúc rảnh người nơng nghiệp có tâm lí ăn chơi -> Tết nhất, hội hè nhiều Lễ tết lễ hội tổng hợp uyển chuyển rất linh (lễ) trần (hội) Lễ tết: Thiên vật chất (ăn) Đóng (thiên mái ấm gia đình) Duy trì quan hệ thành viên mái ấm gia đình Phân bố theo thời hạn (dọc) Xen kẽ khoảng chừng trống lịch thời vụ Gồm phần: Cúng tổ tiên (lễ) ăn uống bù cho lúc làm lụng (tết) Vào thời cổ, năm phương Nam khởi thời điểm đầu tháng Tí = tháng ; sau lấy tháng Dần = tháng Giêng Đặc trưng văn hố điển hình Tết Ngun Đán Nếp sống hiệp hội : + Từ ngày 23 tháng Chạp người dân Chợ tết để sắm tết chơi chợ tết Chợ Tết thước đo ấm no hiệp hội năm + Tết dịp năm có sum khá đầy đủ tập thể mái ấm gia đình, gia tiên, gia thần Con cháu dù làm ăn đâu ngày Tết nỗ lực ăn tết với mái ấm gia đình + Cách thể hiện đặc biệt quan trọng Nếp sống hiệp hội : Phong tục Mừng tuổi Rằm tháng Giêng: ngày trăng tròn thứ nhất, tết Thượng Nguyên Còn gọi ngày vía đức Phật Adiđà Trước kỉ niệm ngày 10 tháng Giêng: Ngày vía Trời, ngày 10 vía Đất (lạy phương Trời, lạy 10 phương Đất) Lễ hội: Thiên tinh thần (chơi) Mở (lơi người tìm tới) Duy trì quan hệ dân chủ bình đẳng thành viên làng xã link lứa đôi Phân bố theo không khí (ngang) Thường diễn vào trong ngày xuân ngày thu việc làm đồng rảnh rỗi PAGE 43 Kinh Bắc có câu “mùng hội Khám, mùng hội dâu, mùng nhớ hội Gióng” Căn vào mục tiêu đối tượng người dùng thờ phụng, phân thành loại lễ hội lớn: Lễ hội nghề nghiệp, lễ hội lịch sử, lễ hội tín ngưỡng Phần lễ : Gồm nghi lễ cúng tế vật thờ Mang ý nghĩa tạ ơn cầu xin thần linh bảo trợ cho sống Căn vào mục tiêu nhờ vào cấu trúc khối mạng lưới hệ thống văn hoá, phân loại lễ hội: + Lễ hội liên quan đến sống : Quan hệ với môi trường tự nhiên tự nhiên: Lễ hội cầu mưa, xuống đồng, đâm trâu, cơm mới, Quan hệ đến đời sống hiệp hội: Kỉ niệm anh hùng dựng nước giữ nước Hội Đền Hùng, hội Gióng, hội đền An Dương Vương, + Lễ hội liên quan đến đời sống hiệp hội: Các lễ hội tôn giáo – văn hoá Hội chùa Hương, hội chùa Tây Phương, hội đền Dạ Trạch, hội Phủ Giày, hội núi Bà Đen, Phần hội: Gồm trò vui chơi vui chơi phong phú Xuất phát từ ước vọng cầu mưa : trò chơi tạo tiếng nổ mô tiếng sấm vào hội xuân để nhắc Trời làm mưa, : Đốt pháo, ném pháo, đánh pháo đất, Xuất phát từ ước vọng luyện nhanh nhẹn, tháo vát, khôn khéo: Thi thổi cơm, vừa gánh vừa thổi cơm, vừa bơi thuyền vừa thổi cơm, Thi luộc gà, dọn cỗ, bắt vịt, dệt vải, leo cầu ùm, Xuất phát từ ước vọng rèn luyện sức khoẻ khả chiến đấu: Đấu vật, kéo gà, chọi trâu, PHẦN VĂN HOÁ GIAO TIẾP VÀ NGHỆ THUẬT NGÔN TỪ Các đặc trưng tiếp xúc người Việt Nam  Người Việt Nam vừa thích tiếp xúc lại vừa rụt rè Tính vừa thích tiếp xúc vừa rụt rè bắt nguồn từ Tính hiệp hội Tính tự trị: Tính hiệp hội nguyên nhân khiến người Việt Nam đặc biệt quan trọng coi trọng tiếp xúc thích tiếp xúc, thể điểm: Thích thăm viếng Tính hiếu khách Ở nơi hiệp hội quen thuộc, người Việt Nam tỏ lởi xởi, thích tiếp xúc Ở nơi hiệp hội xa lạ tính Tự trị phát huy, người Việt Nam tỏ rụt rè -> Tưởng trái ngược không mẫu thuẫn với nhau, mặt chất Giao tiếp thiên âm tính  Quan hệ tiếp xúc: Lấy tình cảm làm nguyên tắc ứng xử “ Yêu yêu lối đi, ghét ghét tông ti họ hàng”,  Đối tượng tiếp xúc: Ưa tìm hiểu, quan sát, nhìn nhận (về tuổi tác, quê quán, trình độ, vị thế, tình trạng mái ấm gia đình, ) PAGE 44 Bắt nguồn từ tính hiệp hội-> Biết tính cách, tính người để chọn đối tượng người dùng tiếp xúc: “Tuỳ mặt gửi lời, tuỳ mặt gửi của, chọn mặt gửi vàng”, “Ở bầu trịn, ống dài”, “đi với Bụt mặc áo cà sa, với ma mặc áo giấy”,  Chủ thể tiếp xúc có điểm lưu ý Trọng danh dự: “Tốt danh lành áo, “đói cho sạch, rách nát cho thơm”, “trâu chết để da, người ta chết để tiếng” Danh dự thường gắn với lực tiếp xúc: lời hay thành tiếng tăm, lời dở thành tăm tiếng -> Quá coi trọng danh dự dẫn tới Bệnh sĩ diện : “Ở muôn chung, tiếng anh hùng mà thôi’, “một quan tiền công không đồng xu tiền thưởng”, “một miếng làng, sàng xó nhà bếp”, Thói sĩ diện tạo ra giai thoại Cá gỗ Coi trọng danh dự, sĩ diện tạo ra sợ tin đồn dư luận (vũ khí lợi hại trì ổn định làng xã)  Cách thức tiếp xúc : Tế nhị, ý tứ, trọng hồ thuận Là thành phầm lối sống trọng tình lối tư quan hệ Tạo nên thói quen : + Đắn đo xem xét kĩ trước nói + Thiếu tính đốn + Nhường nhịn Mở đầu vịng vo tam quốc, khơng vào trực tiếp yếu tố Khi khởi đầu phải “Vấn xá cấu diền”, thăm hỏi động viên nhà cửa ruộng vườn “Miếng trầu đầu câu truyện” Chào đôi với hỏi : “Bác đâu nhé”  Nghi thức lời nói : Phong phú, thể qua khối mạng lưới hệ thống xưng hô, nguyên tắc xưng hô Hệ thống xưng hô: Dùng nhiều danh từ để xưng hơ, danh từ có Xu thế lấn át đại từ nhân xưng Đặc điểm, tính chất: (thân thiện hố cao, hiệp hội hố cao, thể tính tơn ti kĩ lưỡng) + Thân mật hoá: Coi hiệp hội bà nhà + Cộng đồng hoá cao : Khơng có từ xưng hơ chung chung chung mà tùy từng tuổi tác, vị thế xã hội, “Chủ ni, mi khác” Cùng hai người xưng hơ có tổng hợp hai quan hệ: – con, ông – con, Gọi tên con, tên cháu, tên chồng, thứ tự sinh: Cả, Hai, Tư, + Tính tơn ti kĩ lưỡng: Xưng hô theo nguyên tắc Xưng khiêm hô tơn VD: cặp tiếp xúc có xưng em, gọi chị Tôn trọng, tôn vinh dẫn đến tục Kị tên riêng : Chỉ gọi tên riêng chửi nhau, khơng đặt tên trùng tên người bề Vì trước có tục Nhập gia vấn huý ( vào trong nhà ai, hỏi tên gia chủ để nói có động đến nói chệch đi) Văn hố nông nghiệp ưa ổn định, sống trọng đến không khí , nên phân biệt kĩ lời chào theo : Quan hệ xã hội Sắc thái tình cảm Các đặc trưng nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp ngôn từ PAGE 45 Nghệ thuật ngôn từ: Văn tự: Chữ hán, chữ nôm, chữ quốc ngữ Đặc điểm bản:  Tính biểu trưng cao (biểu qua tính Khái qt hố, ước lệ hố với cấu trúc cân đối hài hồ) Khái qt hố, ước lệ hố : Ước lệ diễn đạt số biểu trưng , “Từ ba từ bốn bề trên, mở to đơi mất” Trọng cân đối hài hồ : Là đặc tính điển hình Tiếng Việt Theo quy mô, tiếng Việt ngơn ngữ đơn tiết tuy nhiên lại chứa khối lượng lớn từ tuy nhiên tiết, nên thực tiễn tuy nhiên tiết chủ yếu “Trèo cao ngã đau”, “văn vóc học hay”, “một dâu da ba bén thuốc”, “ biết thưa khơng biết dựa cột mà nghe”, Rất tăng trưởng Câu đối Ở Việt Nam, văn xuôi truyền thống cuội nguồn văn xuôi thơ ngôn từ Việt Nam giàu điệu  Giàu chất biểu cảm ( biểu qua tính Giàu chất thơ, giàu âm điệu) Về mặt từ ngữ : Các từ cạnh bên yếu tố mang sắc thái trung hồ, cịn nhiều biến thể với sắc thái nghĩa biểu cảm: Xanh trung tính, xanh rì, xanh rờn, Các từ láy mang sắc thái biểu cảm mạnh -> thơ ca nhiều từ láy Về mặt ngữ pháp: Tiếng Việt dùng nhiều hư từ biểu cảm: À, ư, nhỉ, nhé, hở, hả, chăng, chớ, sao, chứ, Iếc hoá : Sách siếc, bàn biếc,  Tính động, linh hoạt: Bộc lộ khối mạng lưới hệ thống ngữ văn : Ngữ pháp Tiếng Việt theo lối dùng từ hư để biểu ý nghĩa quan hệ ngữ pháp , khiến người tiêu dùng sử dụng linh hoạt tối đa Phương Tây = ngữ pháp hình thức, Việt Nam = ngữ pháp ngữ nghĩa Vì linh hoạt nên tiếng Việt có Khả khái quát cao Người Việt thích dùng cấu trúc Động từ, cấu trúc Chủ động Người Việt thiên hướng nói tới nội dung Tĩnh hình thức Động Người phương Tây: Dùng danh từ, nội dung động, hình thức tĩnh Nghệ thuật ngữ văn: Văn học truyền miệng (văn học dân gian): văn hố truyền thống cuội nguồn, tích tụ sắc văn hố nơng nghiệp, gắn sát với tín ngưỡng, nghi lễ, phong tục tập quán, PAGE 46 Văn học viết (Văn học bác học): lực lượng sáng tác tri thức, thấm nhuần chủ nghĩa yêu nước chủ nghĩa nhân đạo PHẦN NGHỆ THUẬT THANH SẮC VÀ HÌNH KHỐI Tính biểu trưng nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp sắc hình khối : Mục đích: Thơng qua ước lệ để diễn đạt nội dung khơng phải hình thức, cốt lõi khơng tiết phụ trơ Đặc điểm:  Nguyên lí đối xứng hài hoà : Âm nhạc truyền thống cuội nguồn : Chỉ có nhịp nhẵn, câu nhạc chẵn Nghệ thuật múa: triết lí âm khí và dương khí với đội hình trịn vng, với nguyên lí xây dựng sở cặp tương quan trái chiều phận thể, phần động tác Có ngun tắc chính: a Thượng hạ tương phù: động tác phải có dưới, gốc ngọn, đầu đuôi, tiến lùi, phù phù thích hợp với tạo ra chỉnh thể b Tả hữu tương ứng: Động tác phải có phải trái, trước sau, tạo hài hồ c Phì sấu tương chế: Sự hài hồ cịn tạo ra tương phản động tác rộng hẹp, dày mỏng dính d Nội ngoại tương quan: Phải có tương quan nội tâm ngoại hình nhân vật, người với vạn vật thiên nhiên xung quanh  Thủ pháp ước lệ: Chỉ dùng phận, rõ ràng để gợi cho những người dân xem tưởng tượng thật ngồi đời Ví dụ: Ví dụ: Tả cảnh chiến đấu người Tây đánh cật lực, người Việt múa vài đường gơm, gươm kẹp vào nách bị đâm trúng tim  Thủ pháp mơ hình hố: Trong tuồng, nhân vật phân hoá gọi đào, kép, lão, mụ, vua, tướng, Kép chia ra: Kép đỏ = anh hùng, trung dũng ; kép đen = hảo hán bộc trực, kép xanh = hảo kiệt nơi núi rừng, kép trắng = kẻ nịnh, kép trắng đỏ lốm đốm = kẻ lịng phản trắc, kép có vệt đỏ mang tai = kẻ nóng nảy bộp chột, Lơng mày, râu: Mày lưỡi mác = kẻ anh hùng, mày mũi dùi = kẻ nham hiểm, mày đỏ chót = kẻ tà đạo nịnh, mày nét viền đỏ = kẻ nóng tính Râu quai nón = kẻ có sức mạnh, râu rồng = người cao quý, râu năm chòm = người trung dũng, râu ba chịm = người đơn hậu, râu dê râu chuột = kẻ hèn kém, râu cáo = quỷ quyệt ranh ma, Mục đích Tính biểu trưng: Sử dụng vào việc nhấn mạnh yếu tố để làm bật trọng tâm đề tài với khá đầy đủ đủ, trịn vẹn mặc kệ u cầu tính hợp lý thực  Mục đích đạt thủ pháp “Hai tầm nhìn” : Trên trống đồng, hình chim bay ngược vẽ với đơi cánh giang theo phương thẳng đứng nhìn từ xuống PAGE 47  Để làm rõ đối tượng người dùng dùng thủ pháp “Nhìn xun vật thể” : Trên trống đồng, hình nhà nhìn từ bên ngồi vẽ với khá đầy đủ đủ người giã gạo vui chơi,  “Thủ pháp phóng to – thu nhỏ” được cho phép Làm bật nhân vật TT, phân biệt vị trí xã hội: + Áp dụng với việc xử lí nhân vật: Trên đồ đồng Đơng Sơn, chim đậu nhà dài ngơi nhà, chim đứng cao thuyền Tranh Đám cưới chuột, mèo đại diện thay mặt thay mặt tầng lớp thống trị phóng to, hình ngựa thu nhỏ, thành mèo to ngựa + Áp dụng với phận nhân vật: Bức chạm gỗ Tiên cưỡi Hạc khắc khuôn mặt, đôi cánh quầng lửa cho rõ, cịn thân chân tay thu nhỏ lại Việc Thu nhỏ cực đoan trở thành Lược bỏ: Các phẩm hội hoạ, điêu khắc từ truyền thống cuội nguồn Đông Sơn đến tranh dân gian chạm khắc đình làng khơng có rõ ràng thừa Cảnh Đánh Vật tranh Đơng Hồ có rõ ràng thiết yếu để tạo khơng khí hội hai tràng pháo, ngồi khơng có cỏ cây, hoa lá, người xem,  “Thủ pháp mơ hình hố” để đạt mục tiêu gợi nhiều tả : Trong trận Đánh Vật, ba đôi vật với nét sơ sài khoanh gọn ba hình – Tam giác (đơi trên), hình thang (đơi dưới, trái), bán nguyệt (đơi dưới, phải) Thủ pháp mơ hình hố tạo ra Nghệ thuật trang trí :  Tứ Linh : (rồng – lân – rùa – phượng) : Long (rồng) biểu trưng cho uy lực, nam tính mạnh mẽ Lân ước vọng thái bình Rùa tượng trưng có sống lâu, trường thọ Phượng hình tượng cho nữ tính Rồng – Phượng hình tượng cho niềm sung sướng lứa đôi Rồng phổ cập đến mức phản nah đặc trưng riêng thời đại Rồng từ thời Hùng Vương, Lí, Hồ, Lê, thời khác, khởi sắc đặc trưng riêng  Tứ linh thêm vào đó ngư – phúc – hạc – hổ trở thành Bát Vật : Ngư (cá) gắn với truyền thuyết Cá hoá rồng hình tượng thành đạt Dơi hình tượng cho chữ Phúc Hạc tượng trưng cho phong thái thần tiên, đâu có hạc nơi có tiên Hổ tượng trưng cho sức mạnh  Để thể nội dung, người Việt khơng câu nệ hình thức : PAGE 48 Con dơi ăn đêm xấu xí, rùa chậm rãi, thứ người phương Tây không dùng đến trang trí họ ý đến bề ngồi, sắc tố ý nghĩa  Để tạo hình tượng, người Việt dùng thủ pháp Liên Tưởng ngôn từ : Có cách: + Liên tưởng theo như hình thức chữ Hán : Phức – + Liên tưởng Đồng âm : Hươu tượng trưng cho lộc + Liên tưởng Gần âm : Hình dơi trong miệng được ngậm chữ “Thọ”, treo đồng xu tiền đọc thành lời chúc Phúc Thọ tuy nhiên toàn Người Nam Bộ bày mâm ngũ với thứ trái cây: Cầu (na), sung, dừa, đu đủ, xoài đọc chệch thành Cầu sung túc vừa đủ xài  Mơ hình Ý nghĩa Phồn thực : Dấu hiệu điển hình số nhiều : Tranh gà đàn, lợn đàn, trẻ chơi hàng đàn lũ giàn bầu bí tán sai quả, Biểu tượng âm khí và dương khí : Vẽ thay xốy lơng lên lợn rừng, tranh Em bé bế cóc Cảnh đơi phượng đực chầu mặt trời trang trí bia đá,  Tính biểu trưng xuất hiện ngun lí từ nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp ngơn từ đến nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp sắc, hình khối (ở phương Tây ngun lí Tả thực) : Thời Đơng Sơn tồn hai khuynh hướng tả thực biểu trưng Ở quy trình Đông Sơn sớm thiên từ tả thực, cách điệu hoá biểu trưng, sau khuynh hướng biểu trưng lấn át tả thực, lý giải: Loại hình văn hố gốc du mục coi thường khắc chế vạn vật thiên nhiên nên nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp khát vọng trở với vạn vật thiên nhiên Loại hình văn hố gốc nơng nghiệp sống hồ phù thích hợp với vạn vật thiên nhiên nên nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp khát khao thoát khỏi tự nhiên để chốc lát vươn tới biểu trưng ước lệ Cải lương: Hình thành vào năm 20 kỉ Nam Bộ – nơi chịu ràng buộc phương Tây sớm thành phầm văn hố Đơng – Tây Sân khấu hát hội bổ sưng yếu tố tả thực phương Tây: Các điệu có tính ước lệ giảm sút nhường chỗ cho động tác giống thực đời Phông cảnh, đạo cụ trọng hơn, hát giảm sút nhường chỗ cho nói thường, nâng cao chất lượng Vọng cổ Tính biểu cảm nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp sắc hình khối Tính biểu cảm trong nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp sắc : Âm nhạc, Dân ca : Thiên diễn tả tình cảm nội tâm, trữ tình, chậm, âm sắc trầm, luyến láy, gợi tình cảm quê nhà, buồn mang mác (âm tính) Dàn nhạc truyền thống cuội nguồn Việt Nam ưa gọn nhẹ với vài ba nhạc cơng (sáo, nhị, đàn, ) Múa: Đường nét trịn trĩnh, uốn lượn mềm mại và mượt mà, khơng gãy góc, đơi chân khép kín ; Kín đáo, tế nhị ăn mặc, động tác PAGE 49 Chèo: Gần gũi với làng quê, tính biểu cảm thể chỗ vai trị người phụ nữ nhấn mạnh yếu tố tô đậm : Từ bi Thị Kính, lẳng tính Thị Mầu, hiếu thảo Thị Phương, Tính biểu cảm nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp hình khối : Người Việt khơng tạo tranh tượng đề tài trận chiến tranh, rơi đầu chảy máu, có tranh tượng đấu vật, đấu kiếm, nước ngồi (văn hố trọng dương) phổ cập -> Trong nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp ngôn từ Việt Nam khơng có tác phẩm anh hùng, ca tụng trận chiến tranh Tranh tượng thể nhiều tình cảm : Cảnh trai gái vui đùa có tới chạm địa phương rất khác nhau, Bên góc trái tờ tranh Hứng dừa câu thơ Nôm : “Khen khéo hình thành dừa, dấy trèo hứng cho vừa đơi ” Tình cảm động vật hoang dã thể hiện: Cảnh đôi khỉ ôm khắc bia đá đền vua Đinh Tiên Hoàng, Đáng lưu ý tranh trưng nơi đình, đền chốn rất linh Khuynh hướng biểu cảm, trọng tình người Việt tạo ra: + Con Rồng hiền lành từ nguyên mẫu cá sấu ác + Quỷ sứ đầu trâu mặt ngựa không gian ác + Ông ác chào Ông thiện, ngày đêm canh giữ nơi cửa Phật Tranh lụa , sơn mài : Chỉ thích hợp cho đề tài Tĩnh, âm tính, thiên tình cảm (như vạn vật thiên nhiên, hoa lá, thiếu nữ, bà mẹ, ) Tính tổng hợp nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp sắc hình khối Sân khấu truyền thống cuội nguồn Việt Nam khơng có phân biệt quy mô ca, múa, nhạc : Tất đồng thời xuất hiện diễn Cách nói: Xem hát chèo, xem hát tuồng (hát bội) có diễn đạt khái niệm nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp tổng hợp thể thơ, văn, điệu hát, phong thái ngôn từ Tất xen kẽ vào thực tiễn đời Sân khấu truyền thống cuội nguồn Việt nam khơng có phân biệt thể loại: Trong diễn có thứ : Yếu tố hài thường trực với vai mồi, gậy Có nhân vật khơng phải thường xuyên gây cười thầy bói, thầy cúng, Trong chèo Quan âm Thị Kính, đời Thị Kính bi đát khơng có hài Thị Mầu lên chùa, xã trưởng – mẹ Đốp, Tất xen kẽ vào thực tiễn đời Đàn bầu : Mang đặc trưng Tổng hợp – linh hoạt – biểu cảm : + Tổng hợp : Chỉ có dây mà cho đủ loại âm thanh, cung bậc + Linh hoạt : Chơi đàn bầy phải phối hợp tay Tay dương, tay âm tạo âm rung/phẳng, cung bậc ngắn/dài PAGE 50 + Biểu cảm : Đàn bầu thích hợp để cảm xúc âm tính, thích hợp tâm hồn Việt Nam Ở nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp hình khối, ý niệm hình thức – nội dung có Sự tổng hợp biểu trưng biểu cảm: Có tác phẩm hình thức biểu trưng nội dùng diễn đạt nội dung, tình cảm (những trai gái đùa vui) trái lại tác phẩm có hình thức biểu cảm nội dung ước lệ (rồng biểu uy quyền hình dáng mềm dại) Về phong thái thể hiện, có Sự tổng hợp biểu trưng tả thực : Tranh đám cưới Chuột phá vỡ tỉ lệ kích thước thơng thường vật, cắt đơi đồn rước để xếp theo thư tự lại vẽ 12 chuột mỗi vẻ xác theo lối Tả thực Tượng Hổ đá lăng Trần Thủ Độ tả thực toàn thân với bắp thịt rẵn chắc, riêng đuôi lại khối thép vuông thành sắc cạnh theo lối Biểu trưng, hình thức tổng hợp tiềm ẩn nội dung tổng hợp tĩnh đông : Người Việt vốn tĩnh mang sức mạnh nội tâm sôi động, giống đuôi hổ chứa sức mạnh ngầm ẩn giúp hổ tăng sức mạnh lên bơi phần quật xuống đất mà phóng Tính linh hoạt nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp Thanh sắc Âm nhạc truyền thống cuội nguồn khơng địi hỏi nhạc công chơi giống hệt : Chỉ cần khởi đầu, kết thúc giống chơi quy định, phách nghệ nhân thể hiện tài Sân khấu truyền thống cuội nguồn khơng địi hỏi diễn viên tn thủ cách ngặt nghèo tích diễn:   Mang thần, ý vở, người nghệ nhân tuỳ trường hợp biến báo lời diễn cho thích hợp Nghệ nhân cho thêm điệu này, câu hát nọ, cài thêm câu ngồi thích hợp, Sự linh hoạt lí cắt nghĩa nhạc, tích tuồng chèo thường có nhiều dị Sân khấu truyền thống cuội nguồn Có giao lưu mật thiết với những người xem :    Mọi thứ điều ước lệ (sàn diễn thường sân đình , bốn manh chiếu trải trước cửa để xem) để người xem ngồi vây kín mặt, sát tận mép chiếu Người xem tham gia bình phẩm khen che, người diễn khơng thể bỏ ngồi tai mà phải có phản ứng thích hợp Quan hệ diễn viên – người theo dõi văn hố nơng nghiệp mang tính chất chất Dân chủ so với phương Tây Tiếng đế : + Là lời thoại đặc biệt quan trọng sân khấu truyền thống cuội nguồn + Mang tính chất nước đơi : Vừa tiếng nói người xem ngồi diễn lại vừa phận diễn” + Người xem vướng mắc hỏi, châm biếm, phản bác, Tiếng đế làm khơng khí diễn uyển chuyển, linh hoạt – bi chuyển thành hài, nghiêm trang thành bỡn cợt  Vai trò người cầm chầu: Phường chèo, phường tuồng đến diễn làng nào, làng cử người cầm cầu, ngồi sát chiếu diễn với chống chầu tay, giữ trịch cho đêm hát Đó phải người sành nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp, thuộc nhiều tích, biết nhiều điệu để đại diện thay mặt thay mặt cho dân làng nói lên tiếng nói nhìn nhận, thưởng phạt khen chê Việc cầm trịch khen che thưởng phạt thể qua Tiếng trống trầu PAGE 51 Trường hợp đặc biệt quan trọng, người cầm chầu cho hiệu lệch đuổi diễn viên khỏi chiếu diễn, bác Thơ phải đưa khác vào,  Múa rối nước: Những rối chuyên giao lưu người theo dõi (điển hình nhân vật Tễu) : Đi mời người theo dõi ăn trầu nước phức tạp, dễ xảy tình bất thần nên diễn viên múa rối nước thường có khả cao ứng diễn, ứng tắc linh hoạt CHƯƠNG VĂN HỐ ỨNG XỬ VỚI MƠI TRƯỜNG TỰ NHIÊN PHẦN TẬN DỤNG MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN : ĂN Quan niệm ăn dấu ấn nông nghiệp cấu bữa tiệc Cây nhỏ mạ, lớn lên lúa, lúa đâm bơng địng, hạt lúa nếp non lên cốm, hạt lúa già thóc, bơng lúa gặt phần cịn lại ngoại đồng rạ, đập tách hạt thóc phần cịn lại bơng lúa rơm, sau xay giã xong hạt thóc cho thành gạo, cám, trấu, gạo gãy Theo điểm lưu ý có lúa nếp, lúa tẻ, theo thời vụ có lúa mùa, lúa chiêm, Lê Quý Đôn Vân đài loại ngữ liệt kê 23 giống lúa mùa, giống lúa chiêm, 29 giống lúa nếp, giống lại phân thành nhiều loại, tổng số có đến trăm loại, Năm 111 Trước công nguyên, Hán Vũ Đế cho lập Phù Lệ Cung, bắt đem 100 vải, chuối tiêu từ đất Nam Việt lên trồng vào đó, đặt cho chức tự quan Giao Chỉ để nom việc dâng tiến hoa Một thời thứ có mức giá trị lương, thuế, học phí, quy thóc gạo Cơ cấu bữa tiệc: (cơm – rau – thuỷ sản – thịt )  Cơ cấu bữa tiệc thiên thực vật, Lúa gạo đứng đầu bảng: “Người sống gạo, cá bạo nước” , “Cơm tẻ mẹ nguội” , “Đói thèm thịt thèm xơi, no cơm tẻ đường”  Đứng thứ – Rau : + “Đói ăn rau, đau uống thuốc, “ Ăn cơm không rau nhà giàu chết không kèn trống” “Ăn cơm không rau đánh khơng có người gỡ” + Món rau đặc trưng Mau muống dưa cà Huyện Tiến Sơn (Bắc Ninh) có làng Hiên Đường (hàng Ngang) có loại rau muống thân lớn, sắc trắng, đốt thưa, mẫm, ăn giòn, ngon tiéng từ đời Hùng Vương, thường dùng để tiến Vua PAGE 52 Sự tích thánh Gióng gắn sát cà : Mẹ người đàn bà trồng cà, cha ông thần hái trộm cà, Thánh Gióng ăn cơm với cà “bảy nong cơm, ba nong cà” Cà rau cải đem muối đem muối dưa : “Có dưa, chừa rau”, “có cà tha gắp mắm”, “thịt cá hoa, tương cà gia bản”  Đứng thứ – Thuỷ sản : + Sau “cơm rau” “cơm cá” thơng dụng + “Có cá đổ vạ cho cơm, cá đánh ngã bát cơm thế” + Tạo đồ chấm đặc biệt quan trọng Mắm nước mắm : Thiếu nước mắm chưa thành bữa cơm Việt Nam Mắm phi tần nhà Nguyễn đặt địa phương hàng trăm lọ để tiến Vua Danh từ “nước mắm” xuất hiện nhiều từ điển bách khoa Đông – Tây Đứng thứ (ở đầu cuối) – Thịt : + Đặc sản dân dã = Thịt chó ; “Sống miếng dồi chó,, chết bó vàng tâm” + Sơn hào hải vị = Gân hổ, yến xào, Gia vị: hành, gừng, ớt, xương sông, Đồ uống – hút : ( Trầu cau, thuốc lào, rượu gạo, nước chè, nước vối, -> Là hình tượng nghi lễ, biểu tiếp xúc quan hệ xã hội, mang tính chất chất tổng hợp )  Trầu cau : + Ăn trầu cau phong tục lâu lăm, thú vui phụ nữ + Một miếng trầu gồm miếng cau, trầu quét vôi, phụ thêm miếng vỏ chát (gọi miếng rễ), người ta nhai nhổ nước nhà bã + Ăn trâu cau có tác dụng Trừ sơn lam chướng khí, chống miệng, sâu răng, gây chảy nước bọt, + Lá trầu có tác dụng chữa bệnh nấc cho trẻ con, bệnh đau mắt cho cụ già, chữa mụn mủ sưng tấy, + Tục ăn trầu cau tiềm ẩn triết lí âm khí và dương khí, tam tài phối hợp hài hoà : Cây cau vương cao = trời = dương, vôi chất đá = đất = âm, dây trầu mọc từ đất quấn lấy = trung gian, hồ hợp + Miếng trầu có tươi từ cau, cay trầu, nồng nàn vơi, bùi rễ, Nhai trầu có nhai mà khơng nuốt, mang tính chất chất linh hoạt : Khơng phải ăn, uống hút  Hút thuốc lào : + Là thú vui phái mạnh + Thuốc lào gần tương tự thuốc lá, hái phơi khô thái nhỏ cho vào điếu hút + Từ vua quan đến thứ dân hút thuốc lào + Tp Hà Nội Thủ Đô có Hàng Điếu chuyên bán điếu phụ tùng điếu loại + Hút thuốc lào tổng hợp biện chứng âm khí và dương khí, thuỷ hoả : Cái điếu bên chứa nước diếu, bên có nõ diếu đựng thuốc ; lửa (hoả) đốt thuốc rít , kéo xuống gặp nước (thuỷ) tạo tiếng kêu + “Say điếu đổ” , “Nhớ nhớ thuốc lào, chôn diếu xuống lại đào diếu lên” PAGE 53  Rượu: + Làm từ Gạo nếp Gạo nếp đem đồ xôi, lên men cất – gọi rượu trắng, rượu dế / phân biệt với rượu ướp hoa gọi rượu mùi, rượu màu, (rượu cúc, sen, ), rượu ngâm thuốc ( rượu tam xà, tắc kè, ) + Cúng tổ tiên phải có rượu trắng, loại rượu khác khơng cúng  Uống chè: + Có nguồn gốc từ Nam Trung Bộ Bắc Đông Dương + Sách Trà Kinh viết : “Trà loại quý phương Nam, qua lô, chi tử, hoa hoa tường vi trắng vi hàn” Tính tổng hợp nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp ẩm thực người Việt  Tính tổng hợp Trong cách chế biến món ăn : + “Nấu canh suông chuồng mà nấu” + “Đủ ngũ chất” : Bột – nước – khoáng – đạm – béo + “Đủ ngũ vị” : Chua – cay – – mặn – đắng + “Đủ ngũ sắc” : Trắng – xanh – vàng – đỏ – đen  Tính tổng hợp Trong cách ăn: + Mâm cơm nhiều món, đủ cơm – canh – rau – thịt  Tổng hợp ngon yếu tố: + Thức ăn ngon mà khơng hợp thời tiết, khơng có bạn bè tâm giao ăn, khơng có khơng khí vui vẻ ăn khơng ngon Tính hiệp hội tính mực thước nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp ẩm thực người Việt Tính hiệp hội : + Ăn chung, ăn thích truyện trị + Uống rượu cần biểu triết lí thâm th tính hiệp hội sống chết có Tính mực thước: + Ăn trồng nồi, ngồi trơng hướng + Ăn nhanh người vội vàng, thô lỗ; Ăn chậm khiến người ta chờ; Ăn nhiều tham lam, “Ăn hết bị địn, ăn cịn vợ” Tính hiệp hội tính mực thước bữa tiệc thể qua Nồi cơm Chén nước mắm : + Chúng thước đo ý tứ, đo trình độ văn hố người: Món khác thường ăn người không cơm nước mắm phải xơi chấm Chủ nhà ngồi đầu nồi phải tế nhị, mực thước đơm cơm cho khách, không đơm nhiều Chấm nước mắm phải gọn, sạch, không rớt + Nồi cơm đầu mâm, chén nước mắm mâm hình tượng cho: Cơm gạo tinh hoa đất = thổ = , mắm chiết xuất từ cá tinh hoa nước = thuỷ = Tính biện chứng, linh hoạt nghệ thuật và thẩm mỹ và làm đẹp ẩm thực người Việt PAGE 54 Tính linh hoạt :  Trong cách ăn Ăn theo lối Việt Nam trình tổng hợp ăn Có người dân có nhiêu cách tổng hợp khác  Trong dụng cụ ăn Chỉ dùng đôi đũa, mô chim nhặt hạt Đũa thực tổng hợp, linh hoạt chức rất khác nhau, nối cánh tay xa gắp thức ăn Triết lí đơi đũa: + Tính cặp đơi: “Vợ chồng đũa có đơi, chồng thấp vợ cao, đôi lũa lệch so cho bằng” Thời Lê bẻ gãy đôi đũa tín hiệu li hôn + Tính tập thể: Bó đũa hình tượng cho đồn kết, cho tính hiệp hội Vơ đũa nắm thố cào xô bồ, tốt xấu không phân biệt, Tính biện chứng :  Quan hệ biện chứng âm khí và dương khí Bao gồm mặt liên quan mật thiết với : + Sự hài hoà âm khí và dương khí thức ăn + Sự quân bình âm khí và dương khí thể + Sự cân âm khí và dương khí người với mơi trường tự nhiên  Món ăn có cân âm khí và dương khí + Phân biệt thức ăn theo mức âm khí và dương khí ứng với ngũ hành : Hàn – nhiệt – ơn – lương – bình Theo đó, người Việt tuân thủ nghiệm ngặt luật âm khí và dương khí bù trừ chuyển hoá chế biến : Hàn = lạnh, âm nhiều = thuỷ Lương = mát, âm = kim Nhiệt = nóng, âm = kim Bình = trung tính = Thổ Ơn = ấm, dương = mộc + Dùng gia vị để kích thích dịch vị, dậy mùi thơm ngon, điều hoà âm khí và dương khí – thuỷ hoả thức ăn : Gừng = dương = hàn, giải cảm ăn đồ có tính hàn (âm) bí đao, bắp cải, cá, Ớt = dương ăn với đồ có tính hàn, bình, thuỷ sản cá, tôm, mắm, gỏi, Lá lốt = hàn = âm ăn với mít = dương Rau răm = dương ăn với trứng luộc thuộc hàn = âm Nước dừa, dưa hấu = âm nêm muối = dương Chén nước chấm dùng hoà đủ ngũ hành: mặn = thuỷ = nước mắm, đẳng = hoả = vỏ chanh, chua = mộc = chanh, dấm, cay = kim = tiêu ớt  Âm trung bình dương thể + Sử dụng thức ăn vị thuốc để kiểm soát và điều chỉnh quân bình âm khí và dương khí PAGE 55 + Mọi bệnh tật quân bình âm khí và dương khí Ốm dương cần ăn món ăn món ăn Phục hồi cân : Đau bụng nhiệt = dương ăn đồ hàn = âm chè đậu đen, trứng gà, mơ, Đau bụng hàn = âm ăn đồ dương gừng, riềng, Sốt, cảm lạnh = âm ăn cháo gừng, tía tơ = dương ; sốt cảm nắng = dương ăn cháo hành = âm  Âm trung bình dương người với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên : Người Việt có tập qn ăn uống theo vùng khí hậu, theo mùa “ Mùa hè cá sông, ngày đông cá bể” , “chim ngói ngày thu, chim cu ngày hè” Cơ cấu thiên thức ăn thực vật (âm) thức ăn động vật hoang dã (dương) Việt Nam xứ nóng (dương) nên phần lớn thức ăn thuộc loại bình, hàm = âm Trong Nữ công thắng lãm, Hải thượng Lãn Ơng kể 120 loại thực phẩm khoảng chừng 100 loại có tính bình, hàn Mùa hè ăn rau quả, tôm cá (âm) Thường luộc, nấu canh, làm nộm, làm dưa, tạo thức ăn có nhiều nước (âm) chua (âm) dễ ăn, dễ tiêu, giải nhiệt Vì người Việt thích đồ chua, đắng Canh khổ qua người Nam Bộ đặc biệt quan trọng ưa chuộng Mùa đơng lạnh tỉnh phía Bắc thích ăn thịt, mỡ (dương) Thường xào, rán, rim, kho, gia vị dương tính ớt, tiêu, gừng, tỏi, Sở dĩ ăn ớt nhiều thức ăn phổ cập dải đất món ăn thủy hải sản (hàn, âm) người thường ngâm nước biển Sành ăn : + Chọn phận giá trị “Chuối sau, cau trước”, “đầu chép, mép trôi, môi mè, lườn trắm, ” + Chọn trạng thái có mức giá trị “Tơm nấu sống, bống để ươn” , “Bầu già ném xuống ao, bí già ngừng hoạt động làm cao lấy tiền” + Chọn chọn thời gian có mức giá trị “Cơm chín tới, cải vồng non, giái con, gà ghẹ ổ” Thời điểm có mức giá trị lúc thức ăn q trình âm khí và dương khí chuyển hố, dạng cân -> ăn giàu dinh dưỡng dạng Bao tử : Trứng lộn, nhộng, chim sữa, kiến dương, Nhau sản phụ dân gian xem thuốc bổ / “Cốm hoa vàng, chim ràng, gái mãn tang, cà cuống trứng” PHẦN ỨNG PHÓ VỚI MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN : MẶC Quan niệm mặc dấu ấn nông nghiệp vật liệu may mặc người Việt Ứng phó với nóng, rét, : “Được bụng no, lo ấm cật” Tính thiết thực : “Ăn lấy chắc, mặc lấy bền, “Cơm ba bát, áo ba manh, đói khơng xanh, rét không chết” Ý nghĩa xã hội : “Quen sợ dạ, lạ sợ áo” Mục đích trang điểm, làm đẹp: “Người đẹp lụa, lúa tốt phân, chân tốt hài, tai tốt hoa” Khắc phục nhược điểm thể : “Cau già khéo bổ non, nạ nòng trang điểm lại giòn xưa” Cái mặc trở thành hình tượng văn hoá dân tộc bản địa: Mọi thủ đoạn đồng hoá việc đồng hoá cách ăn mặc Vua Quang Trung : “Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen ” Chất liệu may mặc : Tận dụng nguồn gốc thực vật, mỏng dính nhẹ, phù phù thích hợp với xứ nóng PAGE 56 trái lại phương Bắc lạnh ưa dùng da lông thú (là thành phầm chăn nuôi)  Tơ tằm : Cấy lúa trồng dâu, nông tang hai việc làm hầu hết gắn sát người nông nghiệp Việt Nam Sản phẩm từ tơ tằm: tơ, lụa, là, nhiễu, the, đoạn, lĩnh, địa, nái, sồi, thao, vân,  Vải tơ chuối : Đến kỉ VI kĩ thuật đạt đến đỉnh điểm, người Trung Quốc yêu thích gọi vài Giao Chỉ Sách Nam phương dị vật chí : “ Phụ nữ lấy vải tơ chuối dệt thành loại vải hi khích, vài Giao chỉ” Sách Quảng Chí : “Thân chuối xé tơ, đem dệt thành vải vải dễ rách nát đẹp, màu vàng nhạt, sản xuất Giao chỉ” Cao Hùng sách An Nam chí nguyên : “Loại vải mịn lượt là, mặc vào mùa nực hợp lắm”  Tơ đay, gai: Bền vải tơ chuối; đem gai ngâm nước cho thịt thối rữa, tơ đem xe thành sợi dệt vải Sử sách việt nam : “Cứ tháng vào trong ngày mồng Một, thương triều mặc áo tơ gai”  Vải : Sách Lương Thư : “Cát bối tên cây, hoa nở giống lông ngỗng, rút lấy sợi dệt thành vải trắng muốt chẳng khác vải đay” Kĩ thuật trồng dệt vải từ phương Nam gia nhập sang Trung Hoa vào kỉ X, đến thể kỉ XI vải trở thành mốt người Trung Quốc phải kêu “vải bơng mặc kín thiên hạ” Trang phục qua thời đại tính linh hoạt cách mặc Cách thức trang phục người Việt qua thời đại bị chi phối tác nhân : Khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng cơng việc trồng lúa nước Đồ mặc phía (Phụ nữ = váy; Đàn ông = khố, quần)  Váy : Váy có loại : Váy mở (loại vải quấn quanh thân) Váy kín (khâu lại thành hình ống) Từ thời Hùng Vương phụ nữ mặc váy Người Mường đến mặc váy Trong thủ đoạn đồng hoá, Trung Quốc nhiều phen muốn đưa quần vào thay váy Với đàn ông :  Khố : Là mảnh dài quấn nhiều dải quanh bụng, luồn từ trước sau Là đồ mặc điển hình thời Hùng Vương, sau trì phận dân chúng lâu Thời Nguyễn sắc lính phân biệt với màu thắt sống lưng cà xạp gọi chung khố : Lính khố xanh = lính đia phương, lính khố đỏ = quân thường trực, lính khố vàng = phục vụ vua Giống ngày cởi trần mặc quần đùi  Quần : PAGE 57 Khi gia nhập vào Việt Nam phái mạnh tiếp thu sớm Được cải trở thành Quần toạ: Quần ống rộng thẳng, đũng sâu, cạp quần to Khi mặc buộc dây thắt sống lưng ngồi thả phần cạp thừa phía rủ xuống thắt sống lưng Ngày lễ hội phái mạnh dùng Quần ống sớ : Quần white color có ống hẹp, đũng cao ngăn nắp thích mắt Đồ mặc phía (Phụ nữ = yếm, áo dài, áo tứ thân, áo năm thân, áo dài tân thời ; Nam nữ = áo ngắn)  Yếm : Do phụ nữ tự cắt – may – nhuộm Màu sắc phong phú : Nâu mặc làm thường ngày nông thôn, trắng mặc làm thường ngày thành thị; yếm đào, yếm hồng, yếm thắm, mặc vào trong ngày lễ hội Dùng để che ngực nên trở thành hình tượng cho nữ tính (khi giặt phải phơi chỗ kín kẽ) tình yêu Thời Hùng Vương đầu kỉ XX phụ nữ làm lụng thường mặc váy với hai tay sống lưng để trần Đàn ông lao động thường cởi trần  Áo ngắn : Dùng cho nam nữ lao động hoạt động và sinh hoạt giải trí thông thường Có túi phía dưới, xẻ ta bên hơng bít tà Áo có đính cúc phụ nữ mặc thường khơng cài để mát hở yếm làm duyên Ngoài Bắc gọi Áo Cánh , Nam gọi Áo Bà Ba  Áo dài : Từ kỉ XIX đến sau 1945 miền Trung Nam số vùng miền Bắc, phụ nữ mặc áo dài thường xuyên kể lao động nặng nhọc Phân biệt áo dài với áo tứ thân, áo năm thân  Áo tứ thân : May từ mảnh vải, hai mảnh sau ghép liền sống sống lưng, hai tà (vạt) đằng trước mặc bỏ buông buộc thắt vào  Áo năm thân : Giống áo tứ thân, có điều vạt trước phía trái may ghép từ thân vải, thành rộng gấp hai vạt phải gọi vạt cả, đè lên vạt phải để bên gọi vạt Với áo năm thân có vạt trái lớn nằm ngồi vạt phải, tục cài khuy bên trái bên trái, ta phát hiện triết lí Coi trọng bên trái (bên đơng) bên phải (bên tây) Về sau đàn ông bị thay đổi lối cài khuy bên phải Dịp hội hè, phụ nữ hay mặc áo Lối mớ ba, mớ bảy tức mặc nhiều áo cánh lồng vào Ở Nam Bộ áo mớ thay áo cặp (2 cái)  Màu sắc : Ưa màu âm tính, tế nhị, kín kẽ : + Miền Bắc : Nâu, gụ – màu đất + Miền Nam : Đen – màu bùn + Huế: Tím trang nhã thích hợp phong thái đế đô PAGE 58 Trong lễ hội, phụ nữ mặc áo dài thâm nâu, ngồi, lấp ló bên lớp áo nhiều màu dương tính (vàng mỡ gà, hồng cánh sen, xanh hồ thuỷ, ) Màu hồng, đỏ màu tốt đẹp, màu đại cát đại lợi Ở nông thôn nay, làm lễ cưới trước bàn thờ cúng gia tiên, rể mặc Âu phục cô dâu mặc áo dài đỏ hồng không mặc white color (màu tang tóc)  Áo dài tân thời : Do ảnh hưởng Phương Tây, từ thời điểm năm 30 kỉ 21 áo dài tăng cấp cải tiến thành Áo dài tân thời, điểm lưu ý : + Tăng cường phơ trương hố đẹp thể cách trực tiếp kiểu phương Tây + Kế tục tăng trưởng cao độ phong thái tế nhị, kín kẽ truyền thống cuội nguồn (âm tính hố) Là hình tượng cho y phục truyền thống cuội nguồn Việt Nam Đồ phục sức (thắt sống lưng, khăn, nón, mũ, trang sức đẹp) Người Việt làm đẹp cách tế nhị, kín kẽ  Thắt sống lưng : Mục đích ban đầu : Giữ cho đồ mặc khỏi tuột Mục đích khác : + Giữ áo dài cho gọn + Tôn vẻ đẹp thể phụ nữ + Các bà, chị dùng thắt sống lưng bao (ruột tượng) để làm túi đựng đồ vặt tiền, trầu cau,  Đội khăn : Phụ nữ trước để tóc dài, vấn tóc mảnh vải cuộn lại để đầu (gọi vấn tóc), tóc chừa lại gọi gà “Một thương tóc để gà, hai thương ăn nói mặn mà có dun” Phủ ngồi vấn tóc khăn vng, chít hình mỏ vào mùa lạnh hình đồng xu tiền vào mùa nóng Đàn ơng trước để tóc dài búi trịn gọi Búi tó, búi củ hành Khi làm lụng vấn khăn rìu, lúc sang trọng đội khăn xếp Người Nam Bộ thường đội khăn rằn  Nón : Nón chóp chọn đầu, nón thúng rộng vành, nón ba tầm nón thúng mảnh dẻ Đặc điểm chung nón : Rộng vành, mái dốc, quai thao  Mũ: Loại đồ ơm sát đầu kín tóc, xuất muộn, gọn nón, khả che nắng mưa Người miền Nam dùng từ nón để gọi chung mũ nón  Trang sức: Từ thời Hùng Vương người Việt thích đeo vịng loại (vịng tai trễ dái tai, tục căng tai) Thời Hùng Vương có tục xăm hình theo như hình cá sấu để xuống nước khỏi bị làm hại Nhuộm đen để bảo vệ trang điểm PAGE 59 Tục ăn trầu để vừa làm môi đỏ vừa trừ sơn lam chướng khí Tục nhuộm móng tay, móng chân thảo mộc để trừ tà ma làm đẹp PHẦN ỨNG PHĨ VỚI MƠI TRƯỜNG TỰ NHIÊN : Ở VÀ ĐI LẠI Ứng phó với mức chừng cách – Giao thông  Giao thông đường : Kém tăng trưởng Đến thể kỉ XIX có đường nhỏ, phương tiện đi lại lại di tán sức trâu, ngựa, voi, phổ cập đôi chân, quan lại di tán cáng, kiệu Thời Nguyễn tổ chức triển khai khối mạng lưới hệ thống ngựa trạm , công văn chuyển từ Huế vào Gia Định ngày Ở đô thị phổ cập loại xe tay người kéo, sau phối hợp xe đạp điện thành xích lơ Hoạt động nông nghiệp gần – từ nhà lên đồng, rẫy, mà ruộng rẫy không đưa xe lên => vận chuyển sức người Việt Nam có hệ sống sơng ngịi chằng chịt => Phương tiện lại phổ cập Đường thuỷ: + Thuyền, ghe xem có linh hồn người -> Tục vẽ thuyền mắt tránh thuỷ quái làm hại, giúp ngư phủ tìm nơi nhiều cá, bến bờ nhiều tài lộc, + Sách Lĩnh Nam chích quái chép người Việt Cổ “lặn giỏi, bơi tài, thạo thuỷ chiến, giỏi dùng thuyền” + Sách Gia Định thành thơng chí, Trịnh hồi ghi quanh cảnh giao thơng Nam Bộ kỉ XX : “Ở Gia Định, chỗ có ghe thuyền, dùng thuyền làm nhà tại, để chợ, thăm người thân trong gia đình thích, chở gạo củi marketing thương mại tiện lợi Ghe thuyền chật sông, ngày đêm lại không ngớt” + Sách Trung Hoa diễn đạt khác nha phương pháp lại người phương Nam, phương Bắc : Nam di chu, Bắc di mã (Nam thuyền, bắc ngựa) + Thời Đơng Sơn đóng thuyền hình đáng phong phú, sức chở lớn, có loại bọc đồng Theo Tấn thư vào kỉ III, thuyền chở 600-700 người Sau chiếm nước giặc Minh chiếm 8865 thuyền + Vào thời Lê, thuyền hạng nặng dài 26 – 30m, rông 3,6 – 5m, cờ từ 34 – 50 mái chèo, trọng tải 30 – 50 + Thuyền chiến chúa Trịnh, Vua Nguyễn vượt mặt thuyền lớn Hà Lan + J barrow : “Có ngành đặc biệt quan trọng nghề mà xứ Đàng Trong tự hào Đó kĩ thuật đóng thuyền biển thuyền họ đóng đẹp”, thường dài từ 50 đến 80 pieds Những người chèo mặt nhìn phía trước khơng ngoảnh phía sau người phương Tây Thuyền họ không nhanh bảo vệ an toàn và uy tín” Bên phân thành nhiều khoang, loại chắc, bị đâm vào đá ngầm mà khơng chìm nước vào khoang mà Hiện thủy quân Anh bắt chước cách làm để đóng tàu” Cầu di tán : biết làm Cầu phao Cầu thuyền sớm giới + Nhà Lí bắc cầu phao qua bến Đông Bộ Đầu Năm 1587, Trịnh Tùng cho làm cầu phao chợ Rịa để lấy quân công doanh trại quân Mạc Cuối năm 1600 quân Lê Trịnh làm cầu phao vượt Sông Hồng Quan tài người chết mơ hình thuyền, đến giới bên chín suối = sơng nước, đến phải thuyền Nói tiết kiệm chi phí : “Bn bàu buôn bề không ăn dè hà tiện” PAGE 60 Nói làm ăn : “Ăn cỗ trước lội nước sau”, “Bắc cầu mà noi, không bắc cầu mà lội” , “Chết sông chết suối, không chết đuối đọi đèn” Nói nham hiểm : “Đố lặn xuống vực sâu, mà miệng cá uốn câu cho vừa” Ứng phó với thời tiết, khí hậu : Nhà cửa, kiến trúc  Nhà gắn sát với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên sông nước : Nhà thuyền, nhà bè tạo ra xóm chài, làng chài J.B Tavernier năm 1909: “Họ thích nước, thích thuyền can Cho nên phần lớn sông ngịi đầy thuyền Những thuyền thay cho nhà cửa họ Thuyền sẽ, họ ni gia súc đó” Nhà sàn đối phó ngập lụt, phổ cập từ thời Đơng Sơn, thích hợp sơng nước lẫn miền núi Đình Đình Bảng, đình Chu Quyến nhà sàn Nhà có Mái cong mơ hình thuyền từ thời Đơng Sơn, khơng vay mượn kiến trúc Trung Hoa Vì nhà mái cong khơng có tác dụng thực tiễn nên sau nhà thường làm mái Để ứng phó mơi trường tự nhiên, Nhà có tiêu chuẩn :  Về mặt cấu trúc : Nhà cao cửa thoáng Kiến trúc Việt Nam Mở tạo khơng gian thống mát, giao hồ vạn vật thiên nhiên “Cao” = Nền cao, mái cao : Sàn/ cao so với mặt đất ; mái cao so với sàn/ “Rộng” = Nhà cao, cửa không đảm bảo mà phải rộng Không làm cổng nhà cửa thẳng hàng (cổng thường lệch bên trái),tránh không để đường trước mặt đâm thẳng vào trong nhà Trường hợp bất khả kháng phải có Bình phong xanh che gạch che chắn  Chọn hướng nhà đất : Là cách tận dụng tối đa mạnh mơi trường tự nhiên để ứng phó Hướng nhà tiêu biểu vượt trội : Hướng Nam Đơng Nam Các tồ nhà có nhiều cửa cửa hướng Nam thường cửa Trọng bên trái (phía Đơng) : + Nhà hướng Nam nên Địn nằm hướng Đơng – Tây với gốc đặt phía Đơng gọi Địn đơng, địn dơng + Bàn thờ Thổ cơng nằm bên cạnh trái + Bài vị Táo Quân ghi Đông Trù tư mệnh Táo phủ Thần quân + Bếp đặt bên trái (phía Đơng), khác lạ vng góc với nhà Bếp hướng Tây tránh gió thổi từ phía biển (đơng nam), làm ngược lại gió thổi tạt vào vách gây cháy nhà, mái ấm gia đình lục đục Phong thuỷ (Chọn đất làm nhà) : Phong = gió = động = dương , khơng nên có q nhiều, q ; sử dụng bình phong lái hướng gió theo ý Thuỷ = nước = tĩnh = âm, đặt nước trước nhà tạo cân sinh thái xanh; nước đọng tù, khơng tốt ; nước chảy từ từ, không mạnh tốt ; dịng nước ngoằn ngo, phình hồ ao tụ PAGE 61 Theo ngũ hành, đất phân thành : Hình thuỷ (ngoằn ngoèo) , hình hoả (nhọn), hình mộc (dài), hình kim (trịn), hình thổ (vng) / Thế đất hình Mộc phù trợ cháu phát theo đường văn, đất đủ Ngũ hành coi phát Đế vương Người tiếng nghề phong thuỷ ông Nguyễn Đức Huyên đời Lê, người làng Tả Ao (Hà tĩnh), tức gọi cụ Tả Ao Chọn hàng xóm làng giềng, chọn vị trí giao thơng thuận tiện : “Nhất cận thị, nhì cận giang” ; “Nhất cận thị, nhị cận lân, tam cận giang, tứ cận lộ, ngũ cận điền” Về phương pháp kiến trúc  Đặc điểm nhà Việt Nam Động Linh hoạt : Thể Kết cấu khung Khung chịu lực theo chiều: + Theo chiều đứng: trọng tải nhà phân loại vào cột đổ dồn xuống viên đá tảng kê chân côt + Theo chiều ngang: cột nối với kẻ nên Vì kèo + Theo chiều dọc: kèo nối với xà tạo thành khung / Khơng cần móng, tường; tường đất, vách nứa, ván bưng để che nắng mưa không chịu lực Các rõ ràng nhà link mộng : Ghép phần lồi chỗ với chỗ lõm phận khác Áp dụng cho đồ mộc truyền thống cuội nguồn (nhà tới giường tủ, bàn và ghế ) tạo ra link chắn, linh động, cần thay phận bị mối mọt theo quy trình ngược lại gỡ thuận tiện và đơn thuần và giản dị  Nhà Việt Nam phản ánh điểm lưu ý Truyền thống văn hố dân tộc bản địa: Mơi trường sơng nước: Phản ánh qua nhà sản với vách nghiêng, mái cong hình thuyền Tính hiệp hội: Trong nhà khơng phân thành nhiều phịng nhỏ khác lạ, hai nhà ngăn cây, xén thấp để hai bên dễ rỉ tai với nhau, tắt sang nhà Thờ cúng tổ tiên, hiếu khách : Phía bàn thờ cúng gia tiên, phía bàn và ghế tiếp khách Coi trọng bên trái : Nếu có bàn thờ cúng hai họ nhà nội bên trái, nhà ngoại bên phải ; cha mẹ bên trái, ông bà bên phải Coi trọng số lẻ : Bước vào sân phải qua cổng Tam quan, lên nhà phải qua bậc Tam cấp, nhà thường có ngăn, gian Số gian, số bậc nhà ln lẻ Các tồ thành Cổ Loa, Huế có vịng Cổng Ngọ mơn hình chữ U, nhìn diện có cửa, thêm hai cửa phụ bên thành cửa, có nhóm mái Nhà mồ có bậc thang số chẵn (chẵn = âm = tĩnh = chết) Nguyên lí âm – dương, hướng tới sống hài hồ : Vị trí ngơi nhà khơng cao q, thấp q Hướng nhà nằm nơi gió khơng yếu q, mạnh q; nước khơng q khơng nhiều quá, không tù đọng, không chảy nhanh quá, Lên kết theo lối mộng ghép âm – dương làm phận vừa ngặt nghèo vừa linh hoạt Lợp nhà xếp ngói sấp – ngửa PAGE 62 Hình thức kiến trúc coi trọng bên trái, số lẻ PAGE 63 … thức – nội dung có Sự tổng hợp biểu trưng biểu cảm: Có tác phẩm hình thức biểu trưng nội dùng diễn đạt nội dung, tình cảm (những trai gái đùa vui) trái lại tác phẩm có hình thức biểu cảm nội dung. .. thiên hướng nói tới nội dung Tĩnh hình thức Động Người phương Tây: Dùng danh từ, nội dung động, hình thức tĩnh Nghệ thuật ngữ văn: Văn học truyền miệng (văn học dân gian): văn hố… Tinh thần Văn hố học khơng đồng với giang sơn học, giang sơn học: + Giới thiệu vạn vật thiên nhiên – giang sơn – người + Rộng văn hố học khơng gồm giá trị, mà gồm giá trị tự nhiên + Hẹp văn hố học triệu tập

XEM THÊM  Lễ Vật Mâm Cúng Đầy Tháng Cho Bé Trai Và Bé Gái Trọn Gói

– Xem thêm –

Xem thêm: Tóm tắt giáo trình, bài giảng Cơ sở văn hoá Việt Nam Trần Ngọc Thêm, Tóm tắt giáo trình, bài giảng Cơ sở văn hoá Việt Nam Trần Ngọc Thêm

Xem thêm nội dung bài viết thuộc phân mục: Tin Tức

Reply
9
0
Chia sẻ

Clip Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm ?

You vừa Read Post Với Một số hướng dẫn một cách rõ ràng hơn về Clip Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm tiên tiến và phát triển nhất

Chia Sẻ Link Cập nhật Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm miễn phí

Hero đang tìm một số trong những Chia Sẻ Link Cập nhật Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm miễn phí.

Giải đáp vướng mắc về Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm

Nếu sau khi đọc nội dung bài viết Anh chỉ hay nếu những hiệu suất cao của văn hóa truyền thống theo giáo trình Cơ sở văn hóa truyền thống Việt Nam của Trần Ngọc Thêm vẫn chưa hiểu thì hoàn toàn có thể lại Comments ở cuối bài để Ad lý giải và hướng dẫn lại nha
#Anh #chỉ #hay #nếu #những #chức #năng #của #văn #hóa #theo #giáo #trình #Cơ #sở #văn #hóa #Việt #Nam #của #Trần #Ngọc #Thêm